Vol. 7 No. 45 (2018)

Research Article

The Verb “Küse-” in Historical and Modern Turkic Dialects

Published 2018-05-31

  • Anıl Çelik Bartın Üniversitesi
Cilt 7 Sayı 45 kapak

Öz

Tarihî ve Çağdaş Türk Lehçelerinde “Küse-” Fiili

Eski Türkçe metinlerde yer alıp bugün Türkiye Türkçesi ölçünlü yazı dilinde kullanılmadığı halde Anadolu Ağızlarında yaşamakta olan birtakım kelimeler vardır. Bu kelimelerden birisi de “küse-“ fiilidir. Bu fiil; hem Moğolca ile Türkçe dillerinin her ikisinde de çok eski devirlerden bu yana tanıklanabilmesi, hem de kökeni, yapısı ve imlasıyla ilgili çeşitli tartışmalara yol açması bakımından dikkate değerdir. Söz konusu fiilden türeyen ve yine Türkiye Türkçesi ölçünlü yazı dilinde yer almamasına rağmen Yalova İli Yerli Ağzı’ndan derlenen metinlerde tespit edilen “güsenç” kelimesinden yola çıkılarak hazırlanan işbu makalede “küse-“ fiilinin etimolojisi, imlası ve morfolojisinin yanı sıra Tarihî ve Çağdaş Türk Lehçeleri ile Moğol Lehçelerindeki dilsel yolculuğu, leksikolojik durumu ve türevleri ele alınmış, Lehçeler arası karşılaştırmalar yapılarak fiilin kullanımları örneklendirilmeye çalışılmış, kelime haritaları meydana getirilmiştir.

Anahtar Kelimeler Türk Lehçeleri, Anadolu Ağızları, etimoloji, küsemek, küsenç

Abstract

There are some words that exist in the old Turkic texts and live in Anatolian subdialects, although they are not used in the standart writing language of Turkey Turkish. One of these words is the verb “küse-”. This verb can be witnessed both in Mongolian and Turkic dialects since the ancient times and it is also remarkable in terms of its origin, its structure and its spelling. This article is based on the word “güsenç” which was found in the texts compiled from the local subdialect of Yalova. The word “güsenç” is derived from the verb “küse-” and it is not included in the standart writing language of Turkey Turkish either. In this article; the etymology, spelling and morphology of the verb “küse-” are discussed. In addition to this, the linguistic journey of this verb, its lexicological condition, and its derivatives are studied. By making comparisons between the dialects, the use of this verb is tried to be sampled and word maps are created.

Keywords Turkic Dialects, Anatolian Subdialects, etymology, küse-, küsenç

PDF (Turkish)

References

  1. Akar, A. (2000). Divânü Lugâti’t-Türk ile Anadolu Ağızlarındaki Ortak Unsurlar Üzerine Bir Deneme. Divânü Lugâti’t-Türk Bilgi Şöleni Bildirileri, (7-8 Mayıs 1999, Ankara), Ankara: Türksoy Yayınları, s. 106-130.
  2. Alimova, C. (2007). Kırgız Türkçesinde Asli Ünlü Uzunlukları. Turkish Studies, International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. S. 2 / 2 Spring. s. 28-40.
  3. Arat, R.R. (2006). Kutadgu Bilig, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
  4. Arat, R.R. (2006 B). Edib Ahmed b. Mahmud Yükneki Atabetü’l Hakayık. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  5. Argunşah, M., Güner G. (2015), Codex Cumanicus, İstanbul: Kesit Yayınları.
  6. Arıkoğlu E., Kuular K. (2003). Tuva Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  7. Ata, A. (1997). Kısasü’l-Enbiyâ, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  8. Ata, A. Tulum, M.M.. (2013). Uygur Türkçesi, TC. Anadolu Üniversitesi Yayını No:2433, Açıköğretim Fakültesi Yayını No:1413.
  9. Atalay, B. (1943). Divanü Lûgat-it Türk Tercümesi. Ankara: Alâeddin Kıral Basımevi.
  10. Atalay, B., (1945), et-Tuhfet-üz-Zekiyye fî Lugat-it-Türkiyye, İstanbul: Türk Dili Kurumu Yayınları.
  11. Barutçu, Özönder, Sema (1996). Muḥākemetü‟l-Lüġateyn İki Dilin Karşılaştırılması, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  12. Başdaş, C. (2007). Türkiye Türkçesinde Asli Uzunluk Belirtileri, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume2/2 Spring, s. 89-101.
  13. Borovkov, A.K. (2002). Orta Asya’da Bulunmuş Bir Kur’an Tefsirinin Söz Varlığı (XII.-XIII. Yüzyıllar). (Çev. Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  14. Bulak, Ş. (2012). Türkçede +sA- İsimden Fiil Yapma Eki. Turkish Studies, International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 7/3, Summer, s. 683-708.
  15. Bulak, Ş. (2012 B). “Kelime Türetme ve Bir Kelime Türetme Önerisi: Çaysa- Üzerine”. The Journal of Academic Social Science Studies International Journal of Social Science. Volume 5 Issue 1, February, s.63-74.
  16. Clauson, S.G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
  17. Coşar, A.M. (2016). Türkçede “–mIş Gibi Yapmak”: -sIn Eki, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, Sayı: 5/3, s. 1216-1224.
  18. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
  19. Çakmak, S. (2012). Gösteren ve Gösterilen Boyutlarıyla Türkçede “Güzellik” Kavramı Üzerine. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (48), s.17- 40.
  20. Çelik A. (2018). Yalova İli Yerli Ağzı. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
  21. Dankoff, R., Kelly, J. (2009), Dîvânu Lugâti’t-Türk, Çev. Serap Tuba Yurteser, Seçkin Erdi, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
  22. Dilaçar, A. (1975). Karahanlı Türkçesinde Üç Fiil Eki. Bilimsel Bildiriler-1972. Ankara:Türk Dil Kurumu Yayımları: s.413-418.
  23. Doerfer, G. (1963-1975). Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen. I-IV. Wiesbaden.
  24. Doğan, L. (2005). Türk Dilinde Organ Adları Üzerine Bir İnceleme-Ana ve Temel Kavramlar. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi .Cilt 6, sayı 1, s.141- 163.
  25. Duman, G.B., Sorokina O. (2017). Çuvaş Türkçesinde Göz İle Kurulmuş Deyimler ve Türkiye Türkçesiyle Karşılaştırılması. Dil Araştırmaları. Güz 2017/21, s.113-128.
  26. Dybo A. V. vd. (2003). An Etymological Dictionary of the Altaic Languages I, II, III. http://starling.rinet.ru. (10.03.2018)
  27. Eckmann, J. (2009). Çağatayca El Kitabı. (Çev. Karaağaç). İstanbul: Kesit Yayınları.
  28. Ercilasun, A. B. (1995). Kâşgarlı Mahmud’da “–Sâ-/-Sê-” Eki, , Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi , C: 1995/I, S: 521, s. 449-455.
  29. Ercilasun, A. B., Akkoyunlu Z. (2015). Dîvânü Lugâti’t-Türk. Ankara: Türk Dili Kurumu Yayınları.
  30. Erdal, M. (1991). Old Turkic Word Formation I-II, Wiesbaden.
  31. Ergene, O. (2017). Kutadgu Bilig’de Özel Adlar. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 58, s.245-288.
  32. Ersoy, F. (2007). Çuvaş Türkçesi. Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları, 2007.
  33. Gabain, A.V. (1979). Codex Cumanicus’un Dili. Tarihi Türk Şiveleri. (Ed.Mehmet Akalın) Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
  34. Gabain, A. V. (2007). Eski Türkçenin Grameri ( çev.: M. AKALIN). Ankara: TDK Yayınları.
  35. Gül, B. (2015). Orta Asyadan Anadoluya Moğol Yayılımının Dilsel Sonuçları. Türkbilig. 2015/30, s.187- 200.
  36. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü I-II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  37. Güner, G. (2008). Karahanlı Türkçesinde Fiil. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
  38. Günşen, A. (2006). “göster- ve görset-/ körset- Fiillerinin Yapısı Üzerine”. Erciyes Ünv. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Sayı: 20, Yıl : 2006/1, s.35-49.
  39. Hacıeminoğlu, N. (1984). Yapı Bakımından Türk Dilinde Fiiller. Ankara: Cönk Yayınları.
  40. Hacıeminoğlu, N. (2000). Kutb’un Husrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  41. Hacıeminoğlu, N. (2008). Karahanlı Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  42. Hamilton, J. R. (1998). Budacı İyi ve Kötü Kalpli Prens Masalının Uygurcası: Kalyanamkara ve Papamkara. İstanbul: Simurg Yayınları.
  43. Janhunen, J. (2003). The Mongolic Languages. Londra: Taylor & Francis Group.
  44. Jarring, G. (1964). An Eastren Turki-English Dialect Dictionary, Lund.
  45. Kaya, C. (1994), Uygurca Altun Yaruk Giriş, Metin ve Dizin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  46. Kirişçioğlu, M. F. (2007). Saha Türkçesi.Türk Lehçeleri Grameri. (Ed. Ahmet Bican Ercilasun). Ankara: Akçağ Yayınları.
  47. Knüppel, M. (2009). “Noch Einmal zu den mongolischen Lehnwörtern im Komanischen, Turcica, Volume 41. s. 353-361.
  48. Kocasavaş, Y. (1998). +sa-/+se- İsimden Fiil Yapma Eki ile -sa-/-se- Fiilden Fiil Yapma Eki ve Genişlemiş Şekilleri. TDED. C. XXVIII, İstanbul. s. 419–434.
  49. Korkmaz, Z. (1995). Türk Dili Üzerine Araştırmalar. Birinci Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  50. Menges, K.H. (1968). The Turkic Languages and Peoples. An Introduction to The Turkic Studies. Ural-Altaische Bibliotheque XV., Otto Harrassowitz, Wiesbaden, XIV.
  51. Ölmez, M. (1991). Altun Yaruk III. Kitap (=5. Bölüm Suvarņaprabhasasūtra). Ankara: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
  52. Önler, Z. (2002). Kutadgu Bilig’de İktidar Kavramı Ve Siyaset Anlayışı. Türkler, C. 5, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, s. 179-186.
  53. Özkan, A. (1998). Tarih-i İbn-i Kesîr Tercümesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  54. Özkan, F. (2015). Türkçenin Karapapak-Terekeme Ağzındaki Eski İzleri. Türkbilig. Sayı:30: s. 231-243.
  55. Özyetgin, A. M. (2001). Ebû Hayyân Kitâbü’l-İdrâk li-lisâni’l-Etrâk Fiil: Tarihi Karşılaştırmalı Gramer ve Sözlük Denemesi.Ankara: Köksav Yayınları.
  56. Paçacıoğlu, B. (2006). VIII-XVI. Yüzyıllar Arasında Türkçenin Sözcük Dağarcığı. Ankara: Bizim Büro Basımevi.
  57. Poppe, N. (1962). Die Mongolischen Lehnwörter im Komanischen. Németh Armağanı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, Sayı 191, s. 331-340.
  58. Recebli A. (2010). Qedim Türk Yazısı Abideleri, 4 Cildde, Qedim Uyğur Yazısı Abideleri, II Hisse. Bakü: Elm ve Tehsü.
  59. Rentzsch, J. (2013). Batı Rumeli Türkçesinde Yardımcı Yapılar. Uluslararası Dil ve Edebiyat Çalışmaları Konferansı “Balkanlarda Türkçe” Hëna e Plotë “Beder” Universitesi 14-16 Kasım, Bildiri Kitabı, 1. Cilt, Tiran/Arnavutluk, s.327-340.
  60. Sertkaya, A. (2014). Moğolca’dan Türkçe’ye ve Türkçe’den Moğolca’ya Geçen Kelimelerin Sistematiği ve Bu Alınçlamalar Üzerine Yapılan Çalışmalar, Türk-Moğol Araştırmaları Çalıştayı, Ankara.
  61. Sertkaya, O. F. (1986). Maitrisimit Nom Bitig. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. 1982-1983, s. 253- 280.
  62. Şen, M. (2008). Miktar Zarfı Olarak Kullanılan Kelimelere Lengüistik Bir Bakış. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, Vol. 2008/II, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayımları, s.109-123.
  63. Tekin T. (1972). Notes on an Introduction to the Turkic Studies. Sonderabdruck aus den Finnisch-ugrische Forschungen XXXIX. s. 351-365.
  64. Tekin, T. (1975). Ana Türkçede Aslî Uzun Ünlüler. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
  65. Tekin, T. (2000). Orhon Türkçesi Grameri. Ankara: Sanat Kitabevi.
  66. Tezcan, S. (1981), “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine”, Belleten, C. XLV/2, s. 23-78.
  67. Toparlı v.d., (2000). Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  68. Toparlı vd. (2007), Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Türk Dili Kurumu Yayınları.
  69. TS (2016). Türkmen Diliniñ Düşündirişli Sözlügi II Tom. Aşgabat: Türkmen Devlet Neşriyatı.
  70. Tuna, O. N. (1972). Osmanlıcada Moğolca Ödünç Kelimeler I. Türkiyat Mecmuası. XVII: s. 209-250.
  71. Tuna, O. N., (1976). Osmanlıcada Moğolca Kelimeler II. Türkiyat Mecmuası. XVIII: s. 281-314.
  72. Ünlü, S.(2012). Harezm Altınordu Türkçesi Sözlüğü, Konya: Eğitim Kitabevi.
  73. Üşenmez, E. (2006). Karahanlı Türkçesi Sözlüğü, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Kütahya.
  74. Yıldız, H. (2013). Türkçede {-(y)IsAr} Eki ve “istemek” Anlamlı Fiiller Üzerine Notlar, Türk Kültürü, 2013/1, s. 29-46.
  75. URL1- TDK Güncel Türkçe Sözlük,http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts (Erişim tarihi 6 Nisan 2018)
  76. URL-2- TDK Tarama Sözlüğü,http://www.tdk.org.tr/index.php?option=com_tarama&view=tarama (Erişim tarihi 6 Nisan 2018)
  77. URL-3- TDK Derleme Sözlüğü, http://www.tdk.org.tr/index.php?option=com_ttas&view=ttas (Erişim tarihi 6 Nisan 2018)