Vol. 6 No. 34 (2017)

Research Article

Literary Personality, Poems and Spelling Characteristics of Turkmen Poet Zelili

Published 2017-08-31

Cilt 6 Sayı 34 kapak

Öz

Türkmen Şairi Zelilî’nin Edebî Kişiliği Şiirleri ve İmlâ Özellikleri

Tarihî dönemlerde Türkmenlerin konuşma dilleri Oğuz Türkçesi iken, yazı dilleri Çağatayca olmuştur. Doğu ve Batı Türk lehçelerinin arasında kalmış olması nedeniyle, farklı lehçelerden özellikler taşıyan Türkmen Türkçesi, her zaman araştırmacıların dikkatini çekmiştir. 18-19. yüzyıllardan itibaren, başta Türkmen klâsik edebiyatının büyük şairi Mahdumkulı olmak üzere, onun izinden giderek Kemine, Zelilî, Seydî, Mollanepes gibi şairler eserlerinde edebî dili halk diline yaklaştırmışlardır. Klâsik edebiyat dilini halk diline yaklaştırmada yeni bir yöntem, yeni bir tarz yaratan ve kendi izinden gelenleri eğitmeyi, onlara tesir etmeyi başaran Mahdumkulı’nın izinden giden şairlerden biri de Gurbandurdı Zelilî’dir. Bu çalışmada; önce Zelilî’nin hayatı, eserleri, edebî kişiliği, şiirlerinin konuları üzerinde durulacaktır. Sonra şairin şiirlerindeki ünlü ve ünsüzlerin kelime başında, ortasında ve sonundaki yazılış özellikleri ele alınacaktır. Eklerin imlâ özellikleri başlığı altında da yapım eklerinin, isim çekim eklerinin, fiil çekim eklerinin ve fiilimsilerin yazılışı ve varyantları; sonuna geldiği kelimelere bitişik ya da ayrı yazılışı; ünlü ve ünsüz uyumlarına bağlanıp bağlanmadığı gibi dil ve imlâ özellikleri değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler Zelilî, Türkmen şairi Zelilî, Gurbandurdı Zelilî, Türkmen şiiri

Abstract

In historical ages, speaking language of Turkmens was Oghuz Language, but the written Language was Chagatai language. Due to it’s characteristics of being between Eastern and Western Turkish dialects, Turkmen Turkish has always attracted the researchers with its characteristics from different dialects. Since 18th and 19th centuries, especially the great poet of classic Turkmen literature, Mahdumkuli, and poets such as Kemine, Zelili, Seydi, Mollanepes following him have connected the literary language to the public language in their works. One of the poets following Mahdumkuli, who created a new method and style in connecting the classical literature language to the public language, trained his followers and succeeded to impact them, is Gurbandurdi Zelili. In this study, firstly life, works, literary personality, subjects of poems of Zelili will be mentioned. Then the writing characteristics of vowels and consonants at the beginning, middle and end of words in his poems will be considered. Under the title of spelling characteristics in the attachments, writing and variances of derivational suffixes, name suffixes, verb suffixes and verbs; writing attached or separated in words; and language and spelling characteristics such as whether they are connected to vowel and consonant compliance will be evaluated.

Keywords Zelili, Turkmen poet Zelili, Gurbandurdi Zelili, Turkmen poem

PDF (Turkish)

References

  1. AHUNDOV, Ahmet Gürgenli. Zelilî. Saylanan Goşgular, Aşgabat, 1940.
  2. ATAMÄDOV, Nazar vd. Häzirki Zaman Türkmen Dili, Aşğabat, A.M. Gorkiy Adındakı Türkmen Dövlet Universiteti, Türkmen Dili Kafedrası Neşiryatı, 1960.
  3. AZMUN, Yusuf. “Kurbandurdı Zelilî”, Türk Kültürü, IV/39, Ocak 1966, s. 54- 60, 1966b.
  4. AZMUN, Yusuf. “Türkmen Halk Edebiyatı Hakkında”, Reşit Rahmeti Arat Armağanı, Ankara, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, s. 32-84, 1966a.
  5. ÇARIYAROV, B. “Vatancı Şahır (doklad)”, Zelili-200, Aşgabat, Ilım, s. 40- 45, 1990.
  6. DURDIYEV, Kakacan. XIX Asır Hem-de XX Asırıñ Başındakı Türkmen Edebiyatınıñ Tarhından Oçerkler, Aşgabat, Magarıf Neşiryatı, 1987.
  7. DURDIYEV, S. ve KÜRRAYEV, N. Zelilî, Goşgılar, Aşgabat, 1954.
  8. DURDIYEV, S. Zelilî. Eserler, Aşgabat, 1959.
  9. DURDIYEV, S. Zelilî. Goşgılar, Aşgabat, TSSR Ilımlar Akademiyasınıñ Neşiryatı, 1960.
  10. GURBANSÄHEDOV, G. Gurbandurdı-Zelili, Aşgabat, 1945.
  11. HAMZAYEV, M. Ya., vd. Türkmen Diliniñ Sözlügi, Aşğabat, Türkmenistan SSR Ilımlar Akademiyası, Mağtımğulı Adındakı Dil ve Edebiyat İnstitutı Neşiryatı, 1962.
  12. KARPOV, İ. “Seydi Bilen Zeliliniñ Dövrüni Övrenmek Üçin Materiallar”, Aşgabat, 1945.
  13. KARRIYEV, B.A. Zelilî ve Onun Dövri, Aşgabat, 1943.
  14. MEREDOV, A. ve AHALLI, S. Türkmen Klasıkı Edebiyatınıñ Sözlügi, Aşğabat, Türkmenistan Neşiryatı, 1998.
  15. MÄTGELDİYEV, S. “Zelilinin Dövri”, Zelili-200, Aşgabat, Ilım, s. 27-37, 1990.
  16. MIRADOV, Saylav. Zelilî- Şahırıñ Dövri Hem Döredicilik Dünyesi, Aşgabat, Türkmenistan Neşriyatı, 1983.
  17. SARIYEV, Berdi ve GÜDER, Nurcan. Türkmencenin Grameri I Fonetika: Ses Bilgisi, Ankara, Türk Dünyası Gençlerinin Mahtumkulu Yayın Birliği, 1998.
  18. SARIYEV, Berdi ve GÜDER, Nurcan. Türkmencenin Grameri II Morfologiya: Şekil Bilgisi, Ankara, Türk Dünyası Gençlerinin Mahtumkulu Yayın Birliği, 1998.
  19. SÖYEGOV, M. (Redaktör). Türkmen Diliniñ Grammatikası, Morfologiya, Mahtumgulı Adındakı Dil ve Edebiyat İnstıtutı, Aşğabat, Ruh Neşiryatı, 1999.
  20. TÄÇMIRADOV, T.. “Zeliliniñ Dili Barada”, Zelili-200, Aşgabat, Ilım, s.45- 49, 1990.
  21. TEKİN, Talât ve ÖLMEZ, Mehmet, vd.. Türkmence-Türkçe Sözlük, Ankara, Simurg Yayınları, 1995.
  22. YILDIRIM, Hüseyin. Zelilî Divanı (Metin-Aktarma-Gramer İncelemesi), Basılmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2008.
  23. YILMAZ, Hayati. Mahdumkulı Divânı (İnceleme-Metin-Dizin), Basılmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2005.
  24. ZELİLÎ-200. (Dokladlar, Makalalar ve Habarlar), Aşgabat, 1990.