Vol. 4 No. 17 (2015)

Research Article

Use of the Future Tense in Orkhon and Uyghur Turkic

Published 2015-07-20

Cilt 4 Sayı 17 kapak

Öz

Orhun ve Uygur Türkçesinde Gelecek Zaman Çekimi

Türk dilinin tarihi seyrine bakıldığında gelecek zaman ekinin farklılık gösterdiği ve sıklıkla değiştiği görülmektedir. Bugün Türkiye Türkçesinde –acak/-ecek ekiyle karşılanan gelecek zaman eki Eski Türkçe döneminde farklı birkaç ekle karşılanmıştır. Bu makalede Orhun ve Uygur Türkçesinde kullanılan gelecek zaman ekleri incelenmiş, bunların işlevleri, kökenleri ve çekimde kullanılan şahıs ekleri ile ilgili bilgi verilmiştir. Çalışmanın giriş kısmında Göktürkler, Orhun yazıtları ve Orhun Türkçesi hakkında genel bilgiler verildikten sonra makalenin asıl konusu olan gelecek zamana geçilmiştir. Orhun yazıtlarındaki gelecek zaman kişi zamirlerinin kullanıldığı fiil çekimleri, kişi zamirlerinin iyelik eki olarak kullanıldığı fiil çekimleri başlığı altında bütün tekil ve bütün çoğul kişilere göre çekimin nasıl olduğu tablo oluşturularak verilmiştir. -DAçI ekli gelecek zaman çekim tablosu başlığı altında bu ekin etimolojisi hakkında bilgi verildikten sonra bütün tekil ve çoğul kişilere göre kullanımı tablolaştırılmış, -sIk ekli gelecek zaman, -çI ekli gelecek zaman başlıkları altında ekler hakkında bilgi verildikten sonra metinlerde bulunan örneklere yer verilmiştir. Gerçekleşmeyen gelecek zaman (gelecek zamanın hikâyesi) başlığıyla bu kullanımın örnekleri verildikten sonra Uygur Türkçesine geçilip bu dönem hakkında genel bilgiler verilip –ga ekli gelecek zaman çekimi -GAy ekli gelecek zaman çekimi başlıkları altında bu eklerle ilgili etimolojik bilgiler verildikten sonra ilgili örnekler verilmiştir. Bu çalışmayla Orhun ve Uygur Türkçesinde gelecek zaman ekleri ve çekimleri incelenerek bu konularda yapılacak çalışmalara katkı sağlamak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler Orhun Yazıtları, Uygur Türkçesi, Gelecek zaman, Eski Türkçe, zaman ekleri

Abstract

Throughout the history of Turkic, the future tense affix exhibits different forms and frequently changes over time. In the modern Turkish of Turkey, the future tense suffix –acak/-ecek corresponds to several different affixes used in the Old Turkic period. In this article, the future tense suffixes used in Orkhon and Uyghur Turkic are examined, and their functions, roots, and the personal suffixes used in their conjugations are discussed. After providing a brief overview of the Göktürks, the Orkhon Inscriptions, and Orkhon Turkic in the introduction, the main concern of this article, the future tense, is introduced. Future tense verb conjugations found in the Orkhon ınscriptions, in which personal pronouns and possessive suffixes are used, are presented in tables showing how they are formed for all persons, singular and plural. After discussing the etymology of the future tense affix –DaçI, its conjugation, again showing all singular and plural persons, is presented in table format. Discussion of the future tense affixes –sIk and –çI is followed by examples found in the texts. Next, examples of the unrealized future tense are given, after which general information regarding the period of Uyghur Turkic is presented. The etymologies and conjugations of the future tense suffixes -ga and -GAy are discussed, followed by relevant examples. Future tense affixes and conjugations in Uyghur Turkic are examined in this study with the goal of contributing to future research on these topics.

Keywords Orkhon Inscriptions, Uyghur Turkic, future tense, Old Turkic, tense affixes

PDF (Turkish)

References

  1. Taklımakanlı, Abduraop Polat. “Uygur Türkçesindeki a, Σ ünlülerinin e, i’ye değişmesi ve sebepleri”. Türk Dünyası ve Edebiyat Dergisi, 13. 2002. 125-132.
  2. Ata, Aysu. Orhun Türkçesi, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını No 2347, Açıköğretim Fakültesi Yayını. 1344, 2011.
  3. Ercilasun, Ahmet Bican. Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004.
  4. Gabain, Annamari von, Akalın Mehmet (çev.). Eski Türkçenin Grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1995.
  5. Cüveyni, Alaaddin Ata Melik, Öztürk, Mürsel (çev). Târîh-i Cihângüşâ. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1998.
  6. Ölmez, Mehmet. “Burkancı (Budist) ve Manici (Maniheist) Türk Edebi Çevreleri, Nesir”. Ankara. Türk Dünyası Edebiyat Tarihi. C. IV. Atatürk Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 28. 2004. 129-135.
  7. Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım, Yayım, 2003.
  8. Sertkaya, Osman Fikri. Maitrisimit Nom Bitig. Ankara: Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, TDK Yayınları, 1986. 253-271.
  9. Tekin, Talat. Tarih boyunca Türkçenin Yazımı. Ankara: Simurg, 1997.
  10. Tekin, Talat. Orhon Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi, 2000.
  11. Atalay, Besim. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi III, (2. baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1941.
  12. Ercilasun, Ahmet Bican. “Dîvânü Lügati’t-Türk ve Uygurlar”. Turkısh Studıes, International Periodical Fort he Languages, Literatura and History of Turkısh or Turkıc, Volume 4/8. 2009.
  13. Menges, K. H. “The Turkic Languages And Peoples”. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1968.
  14. Çağatay, Saadet. “Uygur Yazı Dili”, Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, 2/ 5. 1943. 77-88.
  15. Tekin, Şinasi. “Mani Dininin Uygurlar Tarafından Devlet Dini olarak Kabul edilişinin 1200. Yıldönümü Dolayısı ile Birkaç Not (762-1962)”, Ankara: TDAY Belleten, 1962 1- 11.
  16. Tekin, Şinasi. “Uygurcada Yardımcı Cümleler Üzerine bir Deneme”, Ankara: Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 1965- 1966. 35-63.
  17. Banguoğlu, Tahsin. “Kaşgâri’den Notlar I: , Uygurlar ve Uygurca Üzerine”, Ankara: Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 1958. 87-113.
  18. Korkmaz, Zeynep. “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”, Ankara: Türkoloji Dergisi, VI/1 1974. 15-30.
  19. Korkmaz, Zeynep. “Türkçede –acak/-ecek Gelecek Zaman eki”. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 1959. 17/ 1. 2. 159-170.
  20. Mansuroğlu, Mecdut. “Türkçede -gay / -gey Eki ve Türemeleri”. Ankara: J. Deny Armağanı. Türk Dil Kurumu Yay, 1958. 181.
  21. Tekin, Şinasi. “Eski Türkçe”, Ankara: Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 121. 1992. 70.
  22. Yaman, Ertuğrul. “Türkiye Türkçesinde Zaman Kaymaları”, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1999. 95-114.