Vol. 11 No. 89 (2022)

Research Article

The Word Derivation From the Number “One” in Uzbek Turkic

Published 2022-01-30

Cilt 11 Sayı 89 kapak

Öz

Özbek Türkçesinde Bir Sayısından Türeyen Kelimeler

Canlı bir varlık olan dil, değişen ve gelişen şartlara uyum sağlayarak varlığını sürdürür. İnsanoğlu sözle konuşmaya başladığı andan itibaren sürekli yeni kelime türetmeye ihtiyaç duyar. Kalıplaşma, birleştirme, karma, kısaltma, derleme, tarama, örnekseme gibi pek çok yolla sözcük yapılan Türkçede, en çok türetme yöntemi kullanılır. Eklemeli bir dil olan Türkçe, isim ve fiil tabanlarına bazen yapım ekleri bazen de çekim ekleri alarak pek çok yeni sözcük türetme konusunda diğer dillere göre daha gelişmiştir. Her dilde sözcüklere birden fazla anlam verildiğini görmek mümkündür. Öte yandan Türkçede kullanılan her kelimenin bir temel anlam öğesi vardır. Zamanla insanlar kavramları daha etkili, daha somut ve daha kolay anlatabilmek için sözcüklere yeni anlamlar yüklerler. Bu duruma çokanlamlılık adı verilir. Çalışmaya konu olan “bir” sayısı, hem yapım ekleri hem çekim ekleri alarak hem de tarihsel süreç içinde yalın halde yeni anlam ve görevlerde kullanılarak çokanlamlı bir kavram haline gelmiştir. Bu makalede amaç, öncelikle “bir” sayısının etimolojisi üzerine görüşler üzerinde durmaktır. Daha sonra sözcüğün Özbek Türkçesi gramerlerinde nasıl değerlendirildiği ve hangi anlamlarda kullanıldığı üzerinde durulacaktır ve son olarak Özbek Türkçesinde bir sayısından türetilen kelimelerin morfolojik incelemesi yapılacaktır. Çalışmada incelenen her sözcüğünün anlamları verilirken Özbek Tiliniñ İzåhli Luġati I (ÖTİL I) esas alınmıştır. Ayrıca her sözcük için edebî metinlerden örnek cümleler Türkiye Türkçesine aktarılarak verilmiştir.

Anahtar Kelimeler Özbek Türkçesi, bir, sayı, türetme

Abstract

Language, which is a living being, maintains its existence by adapting to changing and developing conditions. Human beings need to create new words constantly from the moment they start speaking with words. In Turkic languages, where words are made in many ways such as formulaicity, combining, mixing, abbreviation, compilation, scanning, analogy, the derivation method is used the most. It is possible to see that words are given more than one meaning in every language. On the other hand, every word used in Turkish has a basic meaning element. Over time, people attribute new meanings to words in order to explain concepts more effectively, more concretely and more easily. This situation is called polysemy. The number "bir", which is the subject of the study, has become a polysemous concept by taking both inflectional and inflectional suffixes and by using it in new meanings and tasks in a simple form in the historical process. The aim of this article is primarily to focus on the views on the etymology of the number "bir". Then, it will be focused on how the word is evaluated in Uzbek Turkic grammars and in what meanings it is used, and finally, the morphological analysis of words derived from a number in Uzbek Turkic will be made. While giving the meanings of each word examined in the study, Uzbek Tiliniñ Izåhli Luġati I was taken as a basis. In addition, example sentences from literary texts for each word are given by transferring them to Turkish.

Keywords Uzbek Turkic, one, number, derivation

PDF (Turkish)

References

  1. Abdurahmonov, X., Rafiyev, A., Shodmonqulov, D. O‘zbek Tilining Amaliy Grammatikasi, Toshkent: O‘qituvchi Nashriyoti, 1992.
  2. Aksan, Doğan. Türkçenin Gücü. Ankara: Bilgi Yayınevi, 2009a
  3. Aksan, Doğan. Anlambilim Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. Ankara: Engin Yayınevi, 2009b.
  4. Clauson, Sır Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press, 1972.
  5. Coşkun, Volkan. Özbek Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2000.
  6. Eckmann, János. Çağatayca El Kitabı. Çev. Günay Karaağaç. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
  7. Eker, Süer. Çağdaş Türk Dili. Ankara: Grafiker Yayınları, 2002.
  8. Fitrat, Abdurauf. Tanlangan Asarlar. Jild 1. Toshkent: Ma’naviyat, 2000.
  9. Gabain, Von A. Eski Türkçenin Grameri. Çev. Mehmet Akalın. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1995.
  10. G‘ulom, G‘afur. Mukammal Asarlar To‘plami Beshinchi Tom. Toshkent: Fan Nashriyoti, 1986.
  11. Gülensoy, Tuncer. Türkiye Türkçesinde Türkçe Sözlüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
  12. Ko‘char, Abdulhamid. Qullikdan Hurlikka. Toshkent: Muharrir Nashriyoti, 2019.
  13. Koraş, Hikmet. Özbek ve Uygur Türkçelerinde İsim (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1998.
  14. Korkmaz, Zeynep. Türkçede Eklerin Kullanılış Şekilleri ve Ek Kalıplaşması Olayları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1994.
  15. Mirmuhsin, (Mirsaidov). Chiniqish. Toshkent: G‘afur G‘ulom Nomidagi Adabiyot va San’at Nashriyoti, 1970.
  16. Nişanyan, Sevan. Sözlerin Soyağacı Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü. İstanbul: Everest Yayınları, 2009.
  17. O‘zbek Tilining İzohli Lug‘ati. Haz. Z.M. Ma’rufov vd., C.1, Moskva: Rus Tili Nashriyoti, 1981.
  18. Oybek, Muso Toshmuhammad O‘g‘li. Mukammal Asarlar To‘plami. Beshinchi Tom. Toshkent: O‘zbekiston SSR Fan Nashriyoti, 1976.
  19. Öz, Aynur. Özbek Türkçesinde İsimler (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1999.
  20. Özcan Öz, Aynur. Kadınlarla İlgili Özbek Atasözleri. Ankara: Grafiker Yayınları, 2009.
  21. Qahhor, Abdulla. Tanlangan Asarlar. Uch Tomlik. III Tom. Toshkent: O‘zbekiston SSR Davlat Nashriyoti, 1956.
  22. Qahhor, Abdulla. Tanlangan Asarlar. Uch Tomlik Birinchi Tom. Toshkent: O‘zSSR Davlat Badiiy Adabiyot Nashriyoti, 1957.
  23. Qahhor, Abdulla. Oltin Yulduz. Toshkent: O‘zbekiston KP Markaziy Komitetining Birlashgan Nashriyoti.
  24. Qodiriy, Abdulla. Mehrobdan Chayon. Toshkent: G‘afur G‘ulom Nomidagi Adabiyot va San’at Nashriyoti, 1967.
  25. Qodiriy, Abdulla. O‘tgan Kunlar. Toshkent: G‘afur G‘ulom Nomidagi Adabiyot va San’at Nashriyoti, 1974.
  26. Qodirov, Pirimqul. Qora Koˊzlar Saylanma. J.2, Toshkent: G‘afur G‘ulom Nomidagi Adabiyot va San’at Nashriyoti, 1988.
  27. Rahmatullayev, Shavkat. O‘zbek Tilining Etimologik Lug‘ati I (Turkiy So‘zlar). Toshkent: Universitet, 2000.
  28. Rahmatullayev, Shavkat. Hozirgi Adabiy O‘zbek Tili, Toshkent: Universitet, 2006.
  29. Rahmatullayev, Shavkat. O‘zbek Tilining Etimologik Lug‘ati III (Forscha, Tojikcha birliklar va ular bilan Hosilalar). Toshkent: Universitet, 2009.
  30. Räsänen, Marttı. Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs Der Türksprachen. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 1969.
  31. Said, Abbos. Qariya Qissalar Hikoyalar. Toshkent: Sharq Nashriyot, 2006.
  32. Serebrennikov, B.A ve Gadjieva, N.Z. Türk Yazı Dillerinin Karşılaştırmalı Tarihî Grameri. Çev. Tevfik Hacıyev- Mustafa Öner. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2018.
  33. Shams, Husayn. Dushman. Toshkent: G‘afur G‘ulom Nomidagi Adabiyot va San’at Nashriyoti, 1984.
  34. Shoabdurahmonov, Sh., Askarova, M., Hojiyev, A., Rasulov, İ., Doniyorov, H. Hozirgi O‘zbek Adabiy Tili I. Toshkent: O‘qituvchi Nashriyoti, 1980.
  35. Starostin, S. A., Dybo, A.V., Mudrak, O. A. (2003). An Etymological Dictionary of Altaic Languages. Leiden- Boston: Brill, 2003.
  36. Tenişev, E.R. Sravnitelno-istoriçeskaya Grammatika Tyurkskix Yazıkov – Morfologiya. Moskova: Nauka, 1988.
  37. Tietze, Andreas. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati. İstanbul: Simurg, 2002.
  38. Tilovet, Fozil. “Qora Quzg‘un”, Yoshlik, 3. 232 (2010): 11-33.
  39. Tolkun, Selahattin. “Özbek Türkçesinde Yeni Kelime Türetmede Kullanılan Yabancı Unsurlar”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 14. (2002): 337-365.
  40. Tolkun, Selahattin. “Özbek Türkçesinde Sayılar ve Sayılara Gelen Yapım Ekleri”, Uluslararası İdil-Ural ve Türkistan Araştırmaları Dergisi. 3.6 (2021): 143-182.
  41. To‘ychiyeva, Dildora. “O‘lik Jonlar Orasidagi Hayot”. Yoshlik. 3. 232. (2010): 38-39.
  42. Tursunov, U., Muhtarov, A., Rahmatullayev, Sh. Hozirgi O‘zbek Adabiy Tili. Toshkent: O‘zbekiston Nashriyoti.
  43. Türkçe Sözlük. Haz. Şükrü Halûk Akalın vd. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
  44. Wilkens, Jens. Handwörterbuch des Altuigurischen (Eski Uygurcanın El Sözlüğü). Göttingen: Universitätsverlag, 2021.
  45. Yo‘ldosh, Qozoqboy. “Uzun Y‘ol Boshi Yoki Erkin So‘z Umri”, Yoshlik, 3.232. (2010): 34-37.
  46. Yoqubov, Odil. Piyesalar. Toshkent: O‘zSSR Davlat Badiiy Adabiyot Nashriyoti, 1958.