A Criticism of Culturalism From a Socialist Perspective: A Comparison of Samir Amin and Niyazi Berkes
Öz
Sosyalist Açıdan Kültüralizm Eleştirisi: Samir Amin ve Niyazi Berkes Karşılaştırması
Kültüralizm, uygarlıkları dinsel, tarihsel ve geleneksel sınırlar içinde yorumlayan bir yöntem anlayışıdır. Kültüralist yöntem anlayışıyla, Batı’da ortaya çıkıp gelişen kültür birikimlerinin ilkesel olarak Batı uygarlığına özgü olduğu ileri sürülmekte ve emperyalizm karşısında çevre ülkelerine kendi kültürlerine dönmeleri önerilmektedir. Oysa tarih boyunca uygarlıklar dinsel ve kültürel sınırlardan bağımsız olarak kendi aralarında etkileşim içinde olmuşlar ve ortak kültür birikimleri yaratmışlardır. Laiklik, demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan hakları söz konusu evrensel uygarlık değerlerinin en açık örnekleridir. Ayrıca kültüralist içerikli eleştiriler merkez-çevre ülkeleri arasındaki ekonomik-sınıfsal çelişkileri ve kapitalizmi geçiştirmekte, asıl çelişkinin kültürel ve dinsel olduğu varsayımına dayanmaktadırlar. Bu nedenle kültüralist teoriler emperyalizme karşı çıktıkları savında olmalarına karşın, en sonunda emperyalizmle uzlaşmışlardır. 20. yüzyıldan başlayarak Asya ve Afrika’da gözlemlenen modernleşme ve sosyalizm deneyimlerinin başarısızlığı bu gerçeği kanıtlamaktadır. Samir Amin ve Niyazi Berkes’in önemi, sosyal bilimlerde kültüralist yöntem anlayışına yönelik ilk ve en kapsamlı eleştirileri yapmış olmalarıdır. Bu çalışmada onların birlikte ele alınmasının başka bir nedeni ise Mısır ve Türkiye’den olmak üzere, her ikisinin de çevre ülkelerin modernleşme kuramcıları kimliği taşımalarıdır. Amin ve Berkes uygarlık kavramını dinsel ve kültürel sınırlar olmadan tanımlamışlardır. Bu, onların modernleşme yaklaşımlarındaki en belirgin ortak özelliktir. Ayrımlaştıkları nokta ise Samir Amin’in merkez ve çevre ülkeleri arasındaki asıl çelişkiye dikkat çekmesi ve bu değişkenin” kapitalist dünya sistemi” olduğunu saptamış olmasıdır. Niyazi Berkes ise Amin gibi gelenek ve modernitenin uzlaştırılmasını eleştirmekle birlikte kapitalizm ve kapitalist dünya sistemi gibi değişkenler üzerinde durmamıştır. Bu çalışmanın amacı Samir Amin ve Niyazi Berkes’in kuramsal yaklaşımlarını merkez alarak, kültüralist yöntem anlayışına yönelik eleştirileri canlı tutmaktır.
Anahtar Kelimeler Türk sosyolojisi, Sosyalizm, Modernleşme, Emperyalizm, Kültüralizm, Tarihsel Materyalizm, Kapitalist Dünya Sistemi
Abstract
Culturalism is an approach that interprets civilizations within the religious, historical, and traditional boundaries. In this approach, it is argued that the cultural accumulations that emerged from and developed in the West are, in principle, unique to the Western civilization, and it is suggested that peripheral countries return to their own cultures in the face of imperialism. However, throughout history, civilizations have interacted with each other independently of religious and cultural boundaries and have created common cultural accumulations. Secularism, democracy, rule of law, and human rights are some of the clearest examples of these universal values of civilization. Moreover, culturalist criticism tends to overlook the capitalism and the economic-class contradictions between the center-periphery countries and bases its argument on the assumption that the main contradiction is about culture and religion. Therefore, although culturalist theories claim to oppose imperialism, they eventually reconciled with imperialism. This was proved by the failure of modernization and socialism in Asia and Africa starting from the 20th century. The importance of Samir Amin and NiyaziBerkes lies in that they made the first and most comprehensive criticisms of the culturalist approach in social sciences. Another reason for examining their views together in this study was that both of them, from Egypt and Turkey, are known to be the modernization theorists of the peripheral countries. Amin and Berkes defined the concept of civilization without referring to the religious and cultural boundaries. This is the most obvious common feature in their modernization approaches. The point where they differ is that Samir Amin draws attention to the real contradiction between the central and peripheral countries and thinks that this contradiction is about the capitalist world system. On the other hand, like Amin, NiyaziBerkes also criticizes the reconciliation of tradition and modernity, but does not dwell on the variables such as capitalism and capitalist world system. The purpose of this study is to keep the criticisms of the culturalist approach alive based on the theoretical approaches of Samir Amin and NiyaziBerkes.
Keywords Turkish sociology, Socialism, Modernization, Imperialism, Culturalism, Historical Materialism, Capitalist World System