Christ the Philosopher Figures in Late Antique and Early Christian Art
Öz
Geç Antik Çağ-Erken Hıristiyan Sanatı’nda Filozof İsa Figürleri
Geç Antik Çağ-Erken Hıristiyan Sanatı büyük oranda antik Yunan kültürüyle beslenen Roma toplumunun Hıristiyanlığa geçiş sürecinde üretilmiş sanatın kendine özgü içerik ve üsluplarını ifade eder. Sınırların kesin çizgilerle ayrılmadığı ve Hıristiyan ikonografisinin henüz tektipleşmediği bu geçiş döneminde pagan unsurlar Hıristiyan anlatıya dâhil olur ya da Hıristiyanların ihtiyaç duyduğu görsel ifade biçimleri pagan anlatıya eklemlenir. III. yüzyıldan VI. yüzyıla kadar devam eden bu süreç pagan kültürün Hıristiyanlığın içinde erimesiyle sona erer. Hıristiyanlık içerik ve gösterge anlamında kendi söylemini inşa ettikten sonra; Hıristiyan ikonografisinde nadiren rastlanan kişileştirimler ve bazı sahnelerin artık köken bağları doğrudan kurulamayacak kadar geride kalmış mitolojik öncülleri dışında pagan unsurlara rastlanmaz.
Antik kültürün saygınlık göstergelerinden biri olan filozof imgesi bu dönemde İsa betimlerinde sıklıkla kullanılmıştır. Antik toplumda yüceltilen ahlâk, kültür, eğitim ve felsefe konuları birbiriyle ilişkili düşünülmüştür. Bu erdemlere haiz olan filozof figürü eğitimini tamamlamış, kendine hâkim olan bilge kişidir; kendisi de davranışları, yaşam biçimi ve verdiği derslerle etrafındakilere yol gösteren bir öğretmendir. Bu algıyla ilişkili olarak, Geç Antik Çağ-Erken Hıristiyan Sanatı’nda özellikle sarkofag betimlerinde görülen İsa figürleri kişiyi yaşamda ve ölümden sonra hakikatin bilgisine ulaştıran filozof/öğretmen imgesiyle verilmiştir.
Geç Antik Çağ’ın sonlarına doğru Hıristiyan teolojisinin kendi alanını ve dilini yaratmasıyla birlikte erdemli yaşam ile felsefe arasında kurulan özdeşlik terk edildiğinde, felsefe önemini yitirir; hatta Hıristiyanlara göre teolojiye karşıt bir alanı tanımlamaya başlar. Filozof imgesini antik Yunanlılarla, dolayısıyla pagan ve inançsız olmakla özdeşleştirenler için bu görünüm Hıristiyanların kullanımı açısından uygunsuz bulunmaktadır. Antik toplumda saygın bulunan filozof imgesinin değerini yitirmesiyle birlikte filozof betimli İsa figürleri de temsillerden kaybolur.
Anahtar Kelimeler Geç Antik Çağ, Erken Hıristiyan Sanatı, İkonografi, Filozof İsa
Abstract
Late Antique and Early Christian Art designates the idiosyncratic content and style of the art which was produced during the Christianity transition process of the Roman society which was nourished mostly by the ancient Greek culture. In this transition process in which the border lines were blurred and the Christian iconography was not standardized yet, the pagan elements were included to the Christian narration or the visual images which were needed by the Christians were articulated into the pagan narration. This process which was lasted between the third to sixth centuries ended by the dissolving of pagan culture into Christianity. After Christianity constructed its own content and image discourse, pagan elements disappeared except rare personifications and mythological premises of some Christian scenes of which their geneological roots cannot be settled down easily.
In this period, the philosopher image, one of the prestige indications of the ancient culture, was used for Jesus depictions frequently. In ancient society the notions of morality, culture, education and philosophy were perceived as honourable and closely interrelated with each other. The philosopher figure who possesses these virtues is an educated and restained person, a wise teacher who guides the people around him by the way of his attitudes, his own life and his lectures. In relation to this perception, in Late Antique and Early Christian Art, especially on sarcophagi, Christ is depicted in the image of philosopher/teacher who leads the person to the true knowledge both in life and after-life.
Christian theology has created its own sphere and conceptual framework, consequently the identity between the virtuous life and philosophy is abandoned at the end of Late Antiquity. In this milieu philosophy losts its importance, even starts to define an anti-theological sphere for Christians. The philosopher image is no longer appropriate for the ones who identify it with the pagan and hence religionless Greeks of the ancient times. By losing the previous value of the philosopher’s image in ancient society, Christ the Philosopher figures have disappeared from the representations.
Keywords Late Antiquity, Early Christian Art, Iconography, Christ the Philosopher