Stones With Features of Antidote That Could Be Found in Mountain Goats and Snakes
Öz
Şifâ’iyye adlı esere göre dağ keçisi ve yılanda panzehir özellikli taşlar
Eski tıpta panzehir, ruh ve bedeni zehirlerden koruyan deva olmakla beraber, taşlara dayalı devâlar için de kullanılan bir terimdir. Zehr kelimesine, zararı ve fesadı gideren şey anlamındaki pâd ön eki getirilerek yapılmış olan bu kelime, ruh ve bedeni dert ve kederlerin bozucu etkilerinden koruyan ilaç veya devâları ifade etmektedir. Şifâî Şaban Efendi’nin yazdığı Şifâ’iyye adlı eser, panzehir türlerini ve bu arada panzehir özelliği bulunan taşları da anlatmaktadır. Üç bölüm olan bu eserde sırayla madenî, hayvânî ve hacerî panzehirler anlatılmıştır. Eserin hâtime bölümünde ise panzehir özelliği bulunan daha başka taşlar açıklanmıştır. Küçük hacimli olan bu eser, Sultan II.Mustafa zamanında bir saray hekimi olan Şifâî Şaban Efendi tarafından önemli tıp kitapları araştırılarak hazırlanmıştır. Bu risalenin üçüncü bölümünde hayvanî panzehirler anlatılmış olup, bu taşın dağ keçisi ve yılanda bulunduğu belirtilerek çeşitli yönlerden açıklamalar yapılmıştır. Bu makalede, farmakolojik, zoolojik, litolojik açılardan da önemli bilgiler ihtiva eden risalenin bu bölümü tanıtılmaktadır.
Anahtar Kelimeler Pânzehir, dağ keçisi, yılan, Şifâ’iyye, Şaban Efendi
Abstract
Being a remedy for protecting the body and soul from poisons in the ancient medicine, antidote is also a term that is used for stone-based remedies. This word, which was made by adding the prefix pâd, which means something that removes harm and mischief, to the word zehr, expresses the medicine or remedies that protect the body and soul from the demolishing effects of sorrow and desolation, as well. The book, which is called Şifâ’iyye and was written by Şifâî Şaban Efendi during the period of Sultan II.Mustafa, discusses about the types of antidote and stones with features of antidote. This book of three chapters respectively discusses about mineral, animal and hatchery antidotes. The epilogue section of the book, on the other hand, explains many other stones with features of antidote. This small-volume book was prepared by Şifâî Şaban Efendi, who was a palace physician during the period of Sultan II.Mustafa, through researching many important medical books. Third chapter of this epistle mentions about animal antidotes and indicates that this stone is available in mountain goats and snakes and various explanations are made. This article introduces this section of the epistle, which involves important information in terms of pharmacology, zoology and lithology.
Keywords Antidote, mountain goat, snake, Şifâ’iyye, Şaban Efendi
References
- İpekten, Haluk vd. Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, KTB Yay. Ankara 1988.
- Mehmed Tahir, Bursalı. Osmanlı Müellifleri, 3 c., İstanbul 1324.
- Osmanlıca Tıp Terimleri Sözlüğü, E.İhsanoğlu, E.Kadri Unat, S.Vural, TTK Yayını, Ankara 2004.
- Şeşen, Ramazan. Ortaçağ İslam Tıbbının Kaynakları ve XV. Yüzyılda Türkçeye Tercüme Edilen Tıp Kitapları, Tıp Tarihi Araştırmaları, S. 5, s.16-17, İstanbul 1993.
- Şeyhî Mehmed Efendi. Vekayi‟ül Fudala, (Abdülkadir Özcan, Şakâiku‟n- Nu‟mâniyye ve Zeyilleri, İstanbul 1989.
- Şifâ‟î Şa‟bân Efendi. Şifâ‟iyye, Zeytinoğlu İlçe Halk Kütüphanesi, 43 Ze 412/3, yk.113-147.
- Mîrzâ-zâde Mehmed Emîn Sâlim bin Mirzâ Mustafâ. Tezkire-i Sâlim, Kayseri Raşid Efendi Kütüphanesi, nr. 979.
- Ünver, A.Süheyl. Yağmur Taşları, İÜ Tarih Dergisi, S. 7, İstanbul, 1953.
- Ünver, A.Süheyl. Hekim Şaban Şifai ve laudanum terkibi, Tıb Fakültesi Mecmuası, 1938.
- Ünver, Süheyl. Tıp Tarihi -Tarihten Önceki Zamandan İslam Tababetine ve İslam Tababetinden XX. Asra Kadar-, İÜ yay., İstanbul 1943.
- http://www.tipterimlerisozlugu.com/antidote.html