Cilt 7, Sayı 48 (Ağustos 2018)

Araştırma Makalesi

The First Verse Translation of the Story of Cümcüme Sultan

Yayımlandı 30.08.2018

Cilt 7 Sayı 48 kapak

Abstract

Legend is a very old story or set of stories from ancient times, or the stories, not always true, that people tell about a famous event or person but it provides to the folklore verbal and written material. Some myths are found not only in their written period and in the region, but also in the following centuries in different geographies with some changes. Thus, it is possible to trace the traces of various cultures through these myths that each society shapes itself. The story of the Cümcüme Sultan written by Hisâm Kâtib who is one of the most influential poets of the Golden Horne of the Tatar literature in the fourteenth century and with the various variants written in the following centuries, is such a fascinating legend. In this story, the adventures of a skull that once belonged to a man who, because of his disbelief in the prophet Elijas when he was a sultan in this world, went to hell are told. But he was resurrected by the prophet Jesus with God’s willing due to his generosity, patronage of the poor and not showing favoritism among people. The message to be given here is knowing life is mortal. The two oldest texts of the story of Cümcüme Sultan which had religious didactic features, were written by Harezm Turkic, in Hijri 770 (1368) and in Hijri 777 (1376). In this study, the second one that Sâhib Giray Khan (son of Hacı Giray Khan) of Crimian Khanate saw among the treasure books and by order of him, was translated to the Ottoman Turkish in 955 will be handled in the context of language and culture. Because the outputs of the study can be used not only in the fields of language and literature, but also in sociology and folklore fields, the study has an interdisciplinary character.

Keywords Cümcüme Sultan, Hüsam Katib, Golden Horde, Harezm Turkic, prophet Jesus, The Skull

Öz

Eski çağlardan beri söylenegelen, olağanüstü varlıkları, olayları konu edinen hayalî hikâyeler olan efsaneler; halkbilime sözlü ve yazılı malzeme sunarlar. Bazı efsanelere, sadece yazıldıkları zamanda ve bölgede değil, bazı değişikliklerle, daha sonraki yüzyıllarda farklı coğrafyalarda da rastlanır. Böylece, her toplumun kendince şekillendirdiği bu efsaneler üzerinden, çeşitli kültürlerin izlerini sürmek mümkün olur. On dördüncü yüzyılda, Altın Orda Devri Tatar Edebiyatı devri şairlerinden Hisam Kâtib tarafından kaleme alınan ve sonraki yüzyıllarda yazılmış çeşitli varyantları bulunan Cümcüme Sultan hikâyesi de böyle ilgi çekici bir efsanedir. Bu hikâyede, dünyada sultan iken İlyas peygambere inanmadığı için tamuda işkence gören ancak cömert olması ve fakirleri koruması sebebiyle affedilerek Allah’ın izniyle İsa peygamber tarafından diriltilen bir kuru kafanın başından geçenler anlatılır. Hikâye boyunca Hz. İsa ile sohbet eden kuru kafa; dünyadaki hayatına, ahiret yaşamına, tamunun katlarına ve tamu ehline dair bilgiler aktarır. Burada verilmek istenen mesaj, dünyanın faniliğidir. Dünyaya gelen her canlı bir gün ölecektir ve insanlar bu gerçeği bilerek ihiyaç sahiplerine güçleri yettiğince iyilik yapmalıdır. Dinî didaktik özellikler taşıyan Cümcüme Sultan hikâyesinin bilinen en eski iki metni Harezm Türkçesiyle, Hicri 770 (Miladi 1368) ve Hicri 777 (Miladi 1376) yazılmıştır. Söz konusu ikinci nüsha, Kırım Hanı Sahip Giray Han bin Hacı Giray tarafından Hazine kitapları içinde bulunmuş ve onun emriyle Hicri 955 (Miladi 1548) yılında Osmanlı Türkçesine çevrilmiştir. Bu makalede, Cümcüme Sultan hikâyesinin literatürde bilinen ancak üzerinde hiç çalışma yapılmayan Harezm Türkçesiyle yazılmış manzum metninin, Osmanlı Türkçesine mensur çevirisi dil ve kültür bağlamında ele alınacaktır. Elde edilecek çıktılar sadece dil ve edebiyat alanlarında değil, sosyoloji ve halkbilim sahalarında da kullanılabileceği için çalışma, disiplinler arası bir niteliğe sahiptir.

Anahtar Kelimeler Cümcüme Sultan, Hüsam Katib, Altın Orda, Harezm Türkçesi, İsa peygamber, Kuru Kafa

PDF

Kaynakça

  1. Akalın, Şükrü Haluk...[ve öte.] hazırlayan. Türkçe Sözlük. 10. Basım. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2005.
  2. Argunşah, Mustafa hazırlayan Kesikbaş Destanı: Kirdeci Ali. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2002.
  3. Antoloji: Başlangıcından Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi Nesir-Nazım “Tatar Edebiyatı”. 18.cilt. Ankara: Kültür Bakanlığı, 2001.
  4. Cunbur, Müjgân. “Cümcüme Sultan Destanı”, Türk Folkloru Araştırmaları Yıllığı (39-54). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1976.
  5. Dağlı Yücel, E. Nedret İşli, Cevdet Serbest, D. Fatma Türe. Yapı Kredi Sermet Çifter Kütüphanesi Yazmalar Kataloğu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2001.
  6. Daşdemir, Özkan. “Düzyazı Şeklinde Yeniden Yazılan Anonim Bir Cümcüme Hikâyesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. (2015, 37): 387-414.
  7. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca Türkçe ansiklopedik Lugat: Eski ve Yeni harflerle. 9. Basım. Ankara: Aydın Kitabevi, 1990.
  8. Dilçin, Cem Yeni Tarama Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu, 1983.
  9. Kavruk, Hasan, İskender Pala “Hikâye: Türk Edebiyatı / Divan Edebiyatı”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 25. cilt. (1998): 421-424.
  10. Kocatürk, Vasfi Mahir Türk Edebiyat Tarihi: Başlangıçtan Bugüne Kadar Türk edebiyatının Tarihi, Tahlili ve Tenkidi. Ankara: Edebiyat Yayınevi, 1970.
  11. Köprülü Orhan Fuad, Nermin Pekin hazırlayan. Köprülü, M. Fuad/Türk Edebiyatı Tarihi. 3. basım. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1981.
  12. Köprülü, Mehmed Fuad (Hazırlayan Orhan Köprülü). Edebiyatı Araştırmaları. 2.cilt, 2. basım. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004a.
  13. Köprülü, Mehmed Fuad Türk Edebiyatı Tarihi, (Hazırlayan Orhan Köprülü), 6. basım. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004b.
  14. Köprülüzade Mehmed Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1918.
  15. Kuyma, Erol “Harezm Dönemi Türkçesi ve Eserlerine Genel Bir Bakış”. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 8 (1). (2015): 367-383.
  16. Levend, Agâh Sırrı “Divan Edebiyatında Hikâye”. TDAY Belleten. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, (1968): 71-117.
  17. Merhan, Aziz “Dâsitân-ı Cümcüme: Anadolu’da Türk Diliyle Yazılmış İlk Cümcüme Sultan Destanı”, VI. Uluslararası Türk Dil Kurultayı Bildirileri, 20-25 Eylül 2008, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, (2013): 3133- 3146.
  18. Ocak, Ahmet Türk Folklorunda Kesik Baş: Tarih-Folklor İlişkisinden Bir Kesit, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1989.
  19. Önler, Zafer “Manzum Halk Hikâyelerinden Cümcüme Sultan”. Fırat Üniversitesi (Social Sciences) Dergisi. 5. Cilt. (1991); 371-381.
  20. Redhouse, Sir James William A Turkish and English Lexicon. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2001.
  21. Steingass, Joseph. Persian-English Dictionary. London, 1892.
  22. Şen, Mesut “Çağlar Boyu Türk Dili”. Türk Dili Kitabı. İstanbul: Kesit Yayınları, 2012.
  23. Tansel, F[evziye] A[bdullah] “Cümcüme Sultân Ottoman Translations of the Fourteenth Century Kıpchak Turkic Story”. Archivum Ottomanicum. 2. cilt. (1970): 252-269.
  24. Toker Mustafa “Cümcümenamenin Çağatay Türkçesiyle Yapılmış bir çevirisi”. SUTAD, 42. (2017): 23-35.
  25. Türker, Çiğdem. “Manzum Halk Hikâyeleri İçerikli Bir Yazma Eser”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 12 ( 21). (2011a): 256-265.
  26. Türker, Çiğdem. Manzum Halk Hikâyeleri (İnceleme-Metin-Dizin). Unpublished dissertation. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011b.
  27. Yeşil, Hülya İslami Türk Halk Destanları Üzerine Bir Araştırma. Unpublished dissertation. Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, 1994.