Cilt 7, Sayı 47 (Temmuz 2018)

Araştırma Makalesi

Rus Edebiyatında Gotik Kurgunun Sosyopolitik Boyutu: Tolstoy’un Vampir Hikâyelerinde Osmanlı Cadıları

Yayımlandı 31.07.2018

  • Duygu Özakın
Cilt 7 Sayı 47 kapak

Öz

Bu çalışma, vampirin ve vampirizmin toplumsal tarih açısından simgelediği değerleri, Rus yazar Aleksey Konstantinoviç Tolstoy’un Vurdalak Ailesi (Sem’ya vurdalaka) ve Vampir (Upır’) adlı gotik hikâyelerini edebiyat sosyolojisi yöntemiyle analiz ederek ortaya koymayı amaçlamaktadır. Gotik kurgunun önemli tiplemelerinden biri olan vampir, mezarlarından kalkıp insan kanı içerek beslenen mitolojik ve folklorik yaratıkları tanımlar. Çalışmada vampir /vurdalak inanışının Türk ve Slav kökenlerine ilişkin ortaya atılan etimolojik görüşlere yer verilmiş, cadı ve vampir inanışları arasındaki paralelliklere değinilmiş, halk bilimi ve tarih odaklı literatür değerlendirmesi sonucu Osmanlı’da cadı inanışının Batı’daki vampire karşılık geldiği tespit edilmiştir. Tolstoy’un Vurdalak Ailesi öyküsünde Türk kökenli kanun kaçağı Alibek tiplemesi tarafından köylülere bulaştırılan vampirizmin kökenleri ve yazarın vampirle eş tuttuğu yeniçerilere eserinde yer vermesinin nedenleri araştırılmıştır. Osmanlı’da 16. yüzyıl Şeyhülislamı Ebûssuûd Efendi’nin fetvalarına konu olan vampir tipi kan emici yaratıklardan söz edildiği ve 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasını meşru kılmak adına yürütülen ve Tırnova Cadıları vakası olarak anılan propaganda sonucu yeniçerilerle vampirlerin ilişkilendirildiği bilgisine ulaşılmıştır. Çalışmada, vampirizmin kimi zaman sınıf bilinci uyandırmaya yönelik, kimi zaman da ötekileştirici bir toplumsal-siyasal mecaz olarak kullanıldığı sonucuna erişilmiştir.

Anahtar Kelimeler Gotik, Slav folkloru, Osmanlı’da cadı avı, vampir/vurdalak, A.K. Tolstoy

Abstract

Sociopolitical Dimensions of Gothic Fiction in Russian Literature: Ottoman Witches in Tolstoy’s Vampire Stories

The purpose of the study is to illustrate the symbolical values of vampirism and the vampire in terms of social history through Russian writer Aleksey Konstantinovich Tolstoy’s short stories The Family of the Vourdalak (Sem’ya vurdalaka) and The Vampire (Upyr ‘) within the framework of sociology of literature. The vampire, which is one of the important characters of gothic fiction describes mythological and folkloric creatures. The study includes etymological views on the Turkish and Slavic origins of the word vampire /vourdalak and the similarities between the witch and vampire beliefs. It has been determined that witch belief in the Ottoman Empire corresponds to the vampire in the West as a result of review of folkloric and historical literature. Fictional Turkish bandit Alibek contaminates vampirism to peasants and Ottoman janissaries are equaled to vampires in Tolstoy’s The Family of the Vourdalak. The reasons of the bad reputation of janissaries which even Tolstoy heared about was investigated. In the Ottoman Empire the vampire-type blood-sucking creatures were mentioned in 16th century in Shaykh al-Islām Ebûssuûd Efendi’s fatwas. Also vampires were associated with jannissaries as a result of the propaganda (known as Witches of Tirnova) carried out to legitimize the abolition of the Jannissary Corps in 1826. It is cleared through the study that vampirism is used as a sociopolitical metaphor sometimes to awaken class conssiousness and sometimes to otherize.

Keywords Gothic, Slavic folklore, witch-hunt in Ottoman Empire, vampire/vourdalak, A.K. Tolstoy

PDF

Kaynakça

  1. AYCİBİN, Zeynep. “Osmanlı Devleti’nde Cadılar Üzerine Bir Değerlendirme” Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 24 (2008): 55-69.
  2. BAGAUV, Yuliya Dinarovna. “Neogoticheskiye syuzhety v sovremennoy khudozhestvennoy kul’ture” Gumanitarnyy vektor 36 (2013): 30-32.
  3. BELINSKIY, Vissarion Grigorievich. “Upyr’. Sochineniye Krasnorogskogo” Sobraniye sochineniy v devyati tomakh, Tom chetvertyy. Stat’i, retsenzii i zametki. Moskva: Khudozhestvennaya literatura, 1979.
  4. BORATAV, Pertev Naili. Türk Mitolojisi. Çev. Recep Özbay. Ankara: BilgeSu, 2012.
  5. CAIN, Jimmie E. Bram Stoker and Russophobia: Evidence of the British Fear of Russia in Dracula and The Lady of the Shroud. USA: McFarland & Company, 2006.
  6. CHUDINOV, Valeriy Alekseyevich. “Slavyanskaya mifologiya i russkiy korneslov” (2000). http:// chudinov.ru/slavyanskaya-mifologiya-i-russkiy-korneslov/ (Erişim tarihi Nisan 2018)
  7. DAVENPORT-HINES, Richard. Gotik: Aşırılık, Kötülük ve Yıkımın Dört Yüzyılı. Çev. Hakan Gür. Ankara: Dost, 2005.
  8. DOĞAN, Cem. “Osmanlı Devleti’nde Cadı Avı Var mıydı? (Karşılaştırmalı Bir İnceleme)” Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi 1 (2013): 218-240.
  9. FEDOTOVA, L.V. “Zhanrovaya spetsifika proizvedeniy russkikh romantikov” Vestnik Adygeyskogo gosudarstvennogo universiteta 1 (2008): 127-130.
  10. GRIGOR’YEVA. Ye.V. “Klara Riv i poetika goticheskogo romana” Izvestiya vuzov. Severo-kavkazskiy region. Obshchestvennyye nauki 5 (2011): 96-100.
  11. GÜNAL, Zeynep. V.F. Odoyevski ve Öyküleri. Yayımlanmamış doktora tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1995.
  12. KARAKURT, Deniz. Türk Söylence Sözlüğü: Açıklamalı Ansiklopedik Mitoloji Sözlüğü. 2011. (elektronik kitap) http://books.google.com.tr (Erişim tarihi Nisan 2018)
  13. KOÇU, Reşad Ekrem. “Tırnova Cadıları” Türk Folklor Araştırmaları 1 (1962): 154.
  14. MARX, Karl. Capital: A Critique of Political Economy. Tr. Samuel Moore & Edward Aveling. New York: International Publishers, 1967.
  15. NIKOL’SKIY, Ye.V.“Obrazy vampirov v povestyakh V.V. Dalya i A.K. Tolstogo v kontekste yevropeyskogo romantizma” Studia Humanitatis 1 (2016): 1-16.
  16. ORTAYLI, İlber. “Tarikatlar ve Tanzimat Dönemi Osmanlı Yönetimi” Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 6 (1995): 281-287.
  17. ÖKSÜZ, Gamze. Rus Mitolojisi. İstanbul: Çeviribilim, 2014.
  18. POLYAKOVA, A.A. & Fedunina O.V. “Goticheskaya traditsiya v proze A. K. Tolstogo (Upyr’)” Novyy filologicheskiy vestnik 2 (2006): 47-61.
  19. RAZUMOVSKAYA, O.V. “Ponyatiye o goticheskom i neogoticheskom stile v kontekste istorii literatury” Vestnik RUDN seriya Literaturovedeniye 4 (2014): 48-53.
  20. SARPKAYA, Seçkin. “Batı Mitolojisine On Dakika Ara Beyaz Perdede Türk Mitolojisi: 2004-2014 Arası Türk Korku Filmlerinin Halk Bilimi Açısından İncelenmesi” II. Genç Akademisyenler Sempozyumu Bildiri Kitabı. Ankara: Gazi Üniversitesi (2015): 215-231.
  21. SARPKAYA, Seçkin. “Türk Kültüründe Vampir: Türk Dünyası Anlatıları ve İnançlarından Hareketle Türk Kültüründe Kan İçen Olağanüstü Varlıklar” III. Genç Akademisyenler Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Ankara: Gazi Üniversitesi (2016): 583-615.
  22. SCOGNAMILLO, Giovanni. İstanbul’un Gizemleri: Büyüler, Yatırlar, İnançlar. İstanbul: Altın Kitaplar, 1993.
  23. SOLODKOVA, S.V. “K voprosu o metafizicheskikh nachalakh v mirovozzrenii A.K. Tolstogo” Izvestiya VGPU 1(2012): 126-130.
  24. ŞİRİN-USER, Hatice. “Vampir” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları 2 (2010): 119-130.
  25. TOLSTOY, Aleksey Konstantinovich. Upyr’ (1841). Biblioteka Maksima Moshkova http://az.lib. ru/t/tolstoj_a_k/text_0170.shtml (Erişim tarihi Ekim 2017)
  26. TOLSTOY, Aleksey Konstantinovich. Sem’ya vurdalaka (1884). Biblioteka Maksima Moshkova http:// az.lib.ru/t/tolstoj_a_k/text_0180.shtml (Erişim tarihi Ekim 2017)
  27. UZELLİ, Gönül. Slav Mitolojisi İnanışlar ve Söylenceler. İstanbul: Yapı Kredi, 2016.
  28. VATSURO, Vadim. Goticheskiy roman v Rossii. Moskva: Novoye literaturnoye obozreniye, 2002.
  29. VOLGA, A.N. “Motiv krovi v povesti A.K. Tolstogo Upyr’” Vestnik Bryanskogo gosuniversiteta 3 (2016): 88-90.
  30. WILSON, Katharina M. “The History of the Word Vampire” Journal of the History of Ideas 4 (1985): 577-583.
  31. YALTIRIK, Mehmet Berk. “Türk Kültüründe Hortlak-Cadı İnanışları” Tarih Okulu Dergisi 16 (2013): 187-232.