Cilt 7, Sayı 42 (Şubat 2018)

Araştırma Makalesi

Türk Destanlarındaki Toy Geleneğinde At Yarışı: Hakas Destanı Altın Taycı Örneği

Yayımlandı 28.02.2018

Cilt 7 Sayı 42 kapak

Öz

Türk kültüründe daha çok devlet kurumu olma özelliği ile bilinen toy, aynı zamanda doğum, evlenme, ölüm, kahramanlık gösterme, ad verme, karşılama, avdan veya zaferden dönme, esirlikten kurtulma, tahta çıkacak kişiyi belirleme, tahta çıkma, yemin etme, sofra yağmalatma vb. amaçlarla düzenlenen kutlama veya anma geleneğidir. Türklerde bu geleneğin en önemli unsurlarından biri at yarışıdır. Türkler için atın önemi malumdur. Azeri, Özbek, Kırgız, Kazak, Türkmen, Uygur, Karakalpak ve Türkiye Türklerinden Sibirya Türklerine, İdil Ural Türklerinden Kafkasya Türklerine, Gagavuzlara ve Kırım Tatarlara kadar tüm Türklerin halk anlatmalarında atlara hususi bir yer verilmiştir. Türk destanları, kahramanların atlarının yarıştığı ve her zaman kazandığı at yarışı tasvirleri ile doludur. Bu makalede, Türk toylarından ve bunlarda gerçekleştirilen at yarışı geleneğini ele alındıktan sonra; Kırgızların Manas, Er Eşim, Kız Cibek, Ak Möör ve Kız Darıyka; Kazakların Kubıkul; Altayların Ak Tayçı, Kan Kapçıkay, Ak Biy, Erke Koo, Kökin Erkey; Şorların Altın Sırık, Altın Ergek, Kağan Kes, Ay Mögö; Tuvaların Alday Buuçu, Bayan Toolay ve Boktu Kiriş, Bora Şeeley; Hakasların Han Mirgen destanları, Türklerin toy geleneklerinin ve bu toylarda yapılan at yarışlarının destanlara yansıması açısından incelenmeye çalışılmıştır. At yarışlarının düzenlenme sebebinin diğer destanlardan farklı olması ve destandaki at yarışı tasvirlerinin canlılığı nedeniyle Hakas destanı Altın Taycı da bu makalede ayrıca incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler toy, at yarışı, Türk destanları, Hakas, Altın Taycı

Abstract

Horse Race in “Toy” Traditions in Turkish Epics: Khakassian Epic “Altın Taycı” Example

“Toy” is mostly known to be a state institution in the Turkish culture however, at the same time it is also known as a celebration or commemoration ceremony organized for the occasions such as; birth, marriage, death, demonstration of heroism, name giving, welcoming, returning from hunt or victory, salvation from captivity, determining the succession to the throne, accession to the throne, oath taking and house looting (sofra yağmalatma?). One of the most important elements of this tradition among Turks is the horse race whose significance for Turks does not need explanation. Horses have a special place in all Turkic narrations that belong to: Azeri, Uzbek, Kyrgyz, Kazakh, Turkmen, Uyghur, Karakalpak, Turkish, Siberian Turks, Ural Turks, Caucasusian Turks and Gagauz and Crimean Tatars. The Turkic epics are filled with descriptions of horse racing, where heroes' horses race and always win. In this article, Kyrgyz Manas, Er Eşim, Kız Cibek, Ak Möör and Kız Darıyka; Kubikul of Kazakhs; Ak Taycı, Kan Kapçıkay, Ak Biy, Erke Koo, Kökin Erkey of Altai; Altın Sırık, Altın Ergek, Kagan Kes, Ay Mögö of Shores; Alday Buuçu, Bayan Toolay and Boktu Kiriş, Bora Şeeley of Tuva; The Khan Mirgen epics of the Khakas were mentioned after mentioning the Turkic “toy” and the horse racing tradition realized in them. Due to the fact that the reasons for the arrangement of the horse races are different from the other epics and the portraits of the horse race in the epic are alive, Khakassian Legend Altın Taycı has also been examined in this article.

Keywords toy, horse race, Turkish epics, Khakassia, Altın Taycı

PDF

Kaynakça

  1. Aktaş, E. (2016). Hakas Destan Geleneği ve Kahramanları. Konya: Kömen Yayınları.
  2. Arıkan, M. (2003). Kazak Sözlü Geleneğinde Arkaik Destanların Tipolojik Özellikleri. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. İzmir.
  3. Arıkoğlu, E., Borbaanay, B. (2007). Tuva Destanları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  4. Arvas, A., Yılmaz, T. D., Zengin Z. (2017). ‘At Çabış’ Bir Oyun mu? (Bir Örneklem Olarak Kırgız Türklerinin Destanları). Motif Akademi Halkbilimi Dergisi. Cilt: 10, Sayı: 19. Ocak / Haziran 2017. s. 1-14.
  5. Bekki, S. (2009). Uzak Türk İllerinde Destanlaşan Evlilikler. Ankara: Öncü Kitap.
  6. Belek, K. (2015). Eski Türklerde At ve At Kültürü (Dünden Bugüne Kırgız Kültürel Hayatı Örneği). Gazi Üniversitesi Türkiyat Türkoloji Araştırmaları Dergisi. Bahar 2015/16. s. 111-128.
  7. Beşen Delice, T. (2015). Türkmen Kültüründe At. International Journal of Science Culture and Sport (IntJSCS). Special Issue 4. ISSN: 2148-1148. DOI: 10.14486/IJSCS425. s. 537-546.
  8. Çınar, A. A. (1995). Divanü Lugati’t-Türk’te At Kültürü. Türk Kültüründe At ve Çağdaş Atçılık. Yay. Haz. Emine Gürsoy Naskali, s. 147-155. İstanbul: Resim Matbaacılık.
  9. Davletov, T. (2005). Hakas Kartalı Han Mirgen. Ankara: Yurt Yayınları.
  10. Dilek, İ. (2002). Altay Destanları I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  11. Dilek, İ. (2007). Altay Destanları II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  12. Dilek, İ. (2007). Altay Destanları III. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  13. Ergin, M. (2005). Dede Korkut Kitabı. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
  14. Ergun, M. (2014). Düğün Kavgalarının Mitolojik Kökenleri. Milli Folklor. Yıl: 26, Sayı: 101, s. 60-72.
  15. Ergun, M., Aça, M. (2004). Tıva Kahramanlık Destanları I. Ankara: Akçağ Yayınları.
  16. Ergun, M. (2006). Şor Kahramanlık Destanları. Ankara: Akçağ Yayınları.
  17. İnan, A. (1998). Manas Destanı’nda Aş – Yog Merasimi. Makaleler ve İncelemeler. 1. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  18. Kafesoğlu, İ. (2007). Türk Milli Kültürü. İstanbul: Özener Matbaası.
  19. Kara, M. (2013). Hakas Destanı Altın Taycı. Ankara: Harf Eğitim Yayıncılığı.
  20. Killi Yılmaz, G. (2013). Hakas Destanları IV Altın Taycı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  21. Koca, S. (2012). Toy. İslam Ansiklopedisi. 41. Cilt. s. 270-272. Ankara: Türk Diyanet Vakfı.
  22. Manghol-un Niuça Tobça’an (Moğolların Gizli Tarihi). (1986). Temir, A. (Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  23. Ögel, B. (1982). Türk Devlet Anlayışı (13. Yüzyıl Sonlarına Kadar). Ankara: Bakanlık Basımevi.
  24. Ögel, B. (2001). Türk Kültürünün Gelişme Çağları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
  25. Ögel, B. (2003). Türk Mitolojisi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  26. Toy. (t.y.). Türk Dil Kurumu Büyük Türkçe Sözlük içinde. Erişim adresi: http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_bts&arama=kelime&guid=TDK.GTS.5a12aeb020eeb2.50058945
  27. Uydu Yücel, M. (2010). Kazak Türklerinin Milli Oyunlarındaki At Yarışları. Acta Turcica. Yıl 2, sayı 1. Ocak 2010. s. 353-376.
  28. Yardımcı, M. (2013). Köroğlu’nda ve Halk Edebiyatında At Kültü. 4. Uluslararası Bolu Halk Kültürü ve Köroğlu Sempozyumu (26-27 Ekim). s. 89-107. Bolu: BAMER.