Cilt 6, Sayı 31 (Bahar II 2017)

Araştırma Makalesi

Anlam Değişmeleri ve Kullanım Alanları Yönünden Türk Kültüründe Tuz

Yayımlandı 20.04.2017

Cilt 6 Sayı 31 kapak

Öz

Tuz, insan sağlığı açısından hayati bir önem taşıyan bir maddedir ve kullanım alanı da oldukça geniştir. Tuz sözcüğü, tarihi ve çağdaş Türk lehçelerinde ses (phonetique) ve şekil (morphologique) yönünden bazen farklı biçimlerde olsa da genel olarak “tuz” şeklindeki yapısıyla kullanılagelmiştir. Tat verici bir özelliğe sahip olan ve yaradılışta etkin rol oynadığına inanılan tuza, değerli ve kutsal bir madde gözüyle bakılmış ve tuz sözcüğünün etrafında zengin bir anlam alanı oluşmuştur. Başlangıçta tek bir kavramı anlatan bu sözcük, toplumsal hayatımızda meydana gelen değişmeler ve ruhsal durumlara bağlı olarak giderek yeni anlamlar kazanmış ve birden çok kavramı yansıtır duruma gelmiştir. Tuza, gerçek anlamının dışında birçok mecazi anlamlar yüklenmiştir. Ayrıca tuz, dilin kendine özgü anlatım gücünü oluşturan deyim ve atasözü gibi ögeler içinde yer alarak Türk toplumunun yaşama düzeni, dünya görüşü, gelenek, görenek ve inançlarının yansıtılmasını kolaylaştıran bir unsur olmuştur. Kuşkusuz bir dilin yaşayabilmesi ve varlığını devam ettirebilmesi, yeni kavramlara karşılık bulmasıyla mümkündür. Kelime türetme, bir ihtiyacın ürünüdür. Her toplumun yaşayış tarzının kendine özgü oluşu, bu ihtiyacın karşılanmasında belirleyici bir unsurdur. Tuz sözcüğünün anlamında meydana gelen genişlemeler yeni sözcüklere duyulan ihtiyacı zorunlu kılmıştır. Bu konuda Türkçeye, tuz kökünden türetilmiş birçok sözcük kazandırılmış ve tuzun anlam alanına giren yeni kavramlar ya da nesneler onun türevleriyle karşılanmıştır. Bu makalede, tuzla ilgili anlam değişmeleri ve tuzun kullanım alanları üzerinde durulmuş ve tuzun, Türkçenin söz varlığına kattığı anlamsal zenginliği belirtme amacı güdülmüştür.

Anahtar Kelimeler Tuz, tuzluk, tuzlama, tuz ekmek hakkı, şerbet-i murazaa, tuz bakısı, Tuz Baba

Abstract

Changes in the Meaning and Usage Areas of the Word “Salt ” in Turkish Culture

The word “salt” is used in the form of “salt” in general, although sometimes it can occur in different forms phonetically and morphologically in the historical and contemporary Turkish dialects.

Salt, which is a flavoring substance and believed to play an active role in creation, has been considered a precious and holy substance and a rich sense of meaning has formed around it. Initially describing a single concept, the word has gradually gained new meanings and reflected multiple concepts due to the changes and people’s spiritual moods in the social life. Apart from its actual meaning, “salt” has also metaphorical meanings such as “beautiful, beauty, dear and charming”. Furthermore, the word has been included in manners of speaking such as idioms and proverbs and used to facilitate reflecting the lifestyles, worldviews, traditions, customs and beliefs in the Turkish society.

There is no doubt that a language can survive and continue its existence only by finding counterparts for new concepts. New words are derived as a result of the need for them. The unique nature of each society’s lifestyle is a decisive factor in meeting this requirement. Expansion in the sense of the word “salt” also brought forward the necessity for new words. In this respect, many words derived from the stem “salt” were added to Turkish and the new concepts or objects that fall into the meaning of “salt” were represented by its derivatives.

This article focuses on the changes in the meaning and usage of “salt” and aims to express the richness added by it to the lexicon of Turkish.

Keywords salt, saltshaker, salting, for the sake of salt and bread, sherbet-murazaa, telling salt fortune, Salt Daddy

PDF

Kaynakça

  1. AĞAKAN, Mehmet Ali. (1949). Türkçede Mecazlar Sözlüğü. TDK. Ankara. Doğuş Matbaası.
  2. ACIPAYAMLI, Orhan. ( 1978). Halkbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara Üniversitesi Basımevi. Ankara. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  3. _______ (1962). “Anadolu’da Nazarla İlgili Bazı Âdet ve İnanmalar”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi. Cilt XX-Sayı: 1-2. Ocak-Haziran. Ankara.
  4. AÇA, M. (2004). “Türk Halk Geleneğinde Doğum Sonrası Uygulamalara Bir Örnek: “Tuzlama”. 95-104, Tuz Kitabı (Ed. Naskali, E.G., Şen, M.), İstanbul. Kitabevi Yayınları.
  5. AKSOY, Ömer Asım. (1971). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 1. Ankara: TDK Yayını.
  6. ALİ ŞİR NEVÂÎ. (1966). Fevâidü’l-Kiber. (Haz. Önal Kaya). Ankara: TDK Yayını.
  7. ANT, Metin. ( 2003). Oyun ve Bügü Türk Kültüründe Oyun Kavramı. İstanbul. YKY.
  8. ARBAŞ, Hamit.(2012). “Anadolu Mevlevîliğinde Tuz”. 113-122. Tuz Kitabı (Ed. Naskali, E.G., Şen, M.). İstanbul. Kitabevi Yayınları.
  9. BEYATLI, Yahya Kemal. ( 2004). Kendi Gök Kubbemiz. 5. Baskı. İstambul. YKY.
  10. BEZİRCİ, Asım. (1995 ). Pir Sultan. Yaşamı, Kişiliği, Sanatı, Etkileri. 1. Baskı, İstanbul. Evrensel Basım Yayın.
  11. BONVALOT, GABRİEL. “ty”. Eski Yurt. (Çev. M. Reşat Uzmen). Tercuman 1001 Temel Eser: 85.
  12. CİNOĞLU, Uğur. (2012). “Tuz Saklama Kapları ve Tuzluklar”. 343-350. Tuz Kitabı ( Ed. Emine Gürsoy. Mesut Şen). İstanbul. Kitabevi.
  13. CUMBUR, Müjgan. (1976). “Ahîlik Gelenek ve Görenekleri Üzerine”. I. Uluslararası Türk Folklor Kongresi Bildirileri. IV cilt. Ankara. Kültür Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları: 21. S. 59.
  14. _________KARACAOĞLAN. (1973). ( Haz. Müjgân Cunbur). Birinci Basılış. Ankara. MEB.
  15. ÇAĞIMLAR, Zekiye. (2012). “Adana’da Tuzla İlgili İnançlar ve Uygulamalar”. 74-85, Tuz Kitabı (Ed. Naskali, E.G., Şen, M.). İstanbul. Kitabevi Yayınları.
  16. DEVELLİOĞLU, Ferit. (1970). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara. Doğuş Ltd. Şti. Matbaası.
  17. EDİP AHMET B. YÜKNEKİ. (1951). Atabetü’l-Hakayık. (İnceleyen. Reşit Rahmeti Arat). İstanbul TDKYayını.
  18. ELÇİN, Şükrü. (1977). "Tuz Ekmek Hakkı Deyimi Üzerine". Ankara. Halk Edebiyatı Araştırmaları Kültür Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları: 24. 74-81.
  19. ______ Gevherî Divânı. (1984). İnceleme, Metin, Dizin, Bibliyografya. Kültür ve Turizm Bakanlığı Millî Folklor Araştırma Dairesi Yayınları: 56. Halk Edebiyatı Dizisi: 9. Ankara. Ankara Basımevi.
  20. ERDENTUĞ, Nermin. (1997). Sosyal Adet ve Gelenekler. Ankara. KB Yayınları.
  21. EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİ’nden Seçmeler. (1971). Haz. Atsız. İstanbul. MEB.
  22. EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİ. (2012). (Seçen ve Uyarlayan. Mustafa Nihat Özön – Nijat Özön). İstanbul. Kabalcı Yayıncılık.
  23. FUÛLÎ DÎVÂNI. (1961). (Haz. Abdülbaki Gölpınarlı). İkinci basım. İstanbul. İnkılap Kitabevi.
  24. GÖLPINARLI, Abdülbaki. (1949-1950). “İslâm ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilâtı ve Kaynakları.” İ.Ü. İktisat Fakültesi Mecmuası. 11. cilt, No 1-4. İstanbul. 3-354.
  25. GÖZAYDIN, Nevzat. (1976). Türkiye Folklorunda Tuz I. Ankara. Uluslararası Türk Folklor Kongresi Bildirileri, II. cilt. Halk Edebiyatı. Ankara Üniversitesi Basımevi.
  26. GÜNEY, Eflâtun Cem. (1972). Kerem ile Aslı. (Haz. Şevket Rado). İstanbul. Doğan Kardeş Yayınları.
  27. GÜNAY Vehbi. (2012). “Türk Sosyo-Kültürel Hayatında Tuzun Yeri Üzerine”. 105-112. Tuz Kitabı (Ed. Naskali, E.G., Şen, M.). İstanbul. Kitabevi Yayınları.
  28. İBN BATUTA SEYAHATNAMESİ’nden Seçmeler. (1971). (Haz. İsmet Parmaksızoğlu). İstanbul. MEB.
  29. KANIK, Orhan Veli. (1963). Bütün Şiirleri. İstanbul. Varlık.
  30. KARADAĞ Metin. (1996 ). Erzurumlu Emrah, Yaşamı, Sanatı, Şiirleri. İstanbul. Ayyıldız.
  31. KAŞGARLI MAHMUT. (1939, 1940, 1941). Divanü Lûgat-it Türk. (Çev. Besim Atalay). C. I, II, III. Alâeddin Kral Basımevi. Ankara. TDK. Yayını.
  32. KAYA, H. (1999). Pir Sultan Abdal. Yaşamı, Sanatı, Yapıtları. İstanbul. Türk Kültürü Dizisi,
  33. KESİK, Beyhan. “Trabzonlu Figânî’nin Divançesinde Sosyal Hayatın İzleri”. Karadeniz Araştırmaları. Sayı, (Yaz 2007). 79-92.
  34. KÜTÜB-İ SİTTE. (1993). İbrahim Canan. Ankara. Akçağ Yayınları,.
  35. MANAS DESTANI. (1972). (Çev. Abdülkadir İnan). İstanbul. MEB.
  36. MERT Oktay. (1997). Dadaloğlu Bütün Şiirleri. İstanbul. Gözlem Yayınları.
  37. Meydan Larouse. (1990). Cilt. 12. İstanbul. Meydan Yayınevi.
  38. NABİ. ( 1967). (Haz. Abdülkadir Karahan). Varlık Yayınları. İstanbul. Ekin Basımevi.
  39. ÖGEL, Bahaeddin. (1978). Türk Kültür Tarihine Giriş.. C. 4. Ankara. Kültür Bakanlığı Yayınları: 244.
  40. ÖZTELLİ, Cahit. ”Anadolu’da Şamanlığın İzleri”. 1. Uluslararası Türk Folklor Semineri Bildirileri. Ankara 1974.
  41. PAASONEN, H. (1950). Çuvaş Sözlüğü. İstanbul. İbrahim Horoz Basımevi.
  42. PÜSKÜLLÜOĞLU, Ali. (1998). Türkçe Deyimler Sözlüğü. 2. Baskı. Ankara. Arkadaş.
  43. SAMSAKÇI, M . (2012). TÜRK KÜLTÜR VE EDEBİYATINDA TUZ VE TUZ-EKMEK HAKKI. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 36 (36), 181-199.
  44. SEVİLEN, Muhittin. (1969). Karagöz. İstanbul. MEB.
  45. Söz Derleme Dergisi. (1952). Cilt: 6. Folklor Sözleri. Ankara. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  46. SCHİMMEL Annemarie. (2001). İslamın Mistik Boyutları. İstanbul. Kabalcı Yayınevi.
  47. STURTEVAN, Edgar H. (1946). Eti Dili Sözlüğü. ( çev. Münire B. Çelebi). İstanbul. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  48. ŞEMSEDDİN SAMİ. (2014). Kâmûs-ı Türkî. (Haz. Raşit Gündoğdu. Niyazi Adıgüzel.Faruk Önal). İstanbul. İdeal Kültür Yayıncılık.
  49. ŞEN, Mesut. (2012). “”Kelimeler”. 18-27. Tuz Kitabı (Ed. Naskali, E.G., Şen, M.). İstanbul. Kitabevi Yayınları.
  50. ŞENTÜRK, A. Atilla. (1999). “Tahmîs Bâ-Istılâhât-ı Zenân Der Vâdî-i Nush ü Pend Ez-Dehân-ı Vâlide (Kadın Tabirleri İle Ana Ağzından Nasihat Vadisinde Yazılmış Tahmis)” Osmanlı Şiiri Antolojisi. İstanbul. YKY.
  51. ŞEYH ŞEREF HÂCE. (2006). Mu’înü’l-Mürîd. (Haz. Doç. Dr. Ali Fehmi Karamanlıoğlu). İstanbul. Beşir Kitabevi.
  52. TANYERİ M. Ali. (1996). Örnekleriyle Türk Halk Şiirinde Deyimler. İstanbul. Özgür Yayınları.
  53. TANERİ, Dr. Aydın(1977). Celâlü’d-dın Harizmşah ve Zamanı, Ankara.
  54. TANRIKULU (Nazım İrfan). (1998). Âşıklar Divanı. (Günümüz Aşıkları). İstanbul. Özel Yayın.
  55. TOGAN, A. Zeki Velidi. ( 1981). Umumi Türk Tarihine giriş. İstanbul. Enderun Kitabevi,
  56. Türkçe Sözlük. (1974). 6. Baskı. Ankara. Türk Dil Kurumu Yayını.
  57. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü. (1978). X. S-T. TTK. Basımevi, Ankara. TÜRK Dil Kurumu Yayınları.
  58. UYGURCA ALTUN YARUK. (1994). (Haz. Ceval Kaya). Giriş, Metin ve Dizin. Ankara. TDK Yayınları: 607.
  59. YALMAN, Ali Rıza. (1977). Cenupta Türkmen Oymakları I ( Haz. Sabahat Emir), Ankara.
  60. YILDIRIM, Nimet. (2008). Fars Mitolojisi Sözlüğü. İstanbul. Kabalcı.
  61. YUDAHİN, K. K. (1998). Kırgız Sözlüğü. (Çev: Abdullah Taymas). TDK Yayınları. Ankara.
  62. YUNUS EMRE. (1960). (Haz. Abdülbaki Gölpınarlı). İstanbul. Varlık.
  63. Ziraat Terimleri Sözlüğü. (1976). Türk Tarih Kurumu Basımevi. Ankara. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  64. YUSUF HAS HÂCİB. Kutadgu Bilig ((1979). (İnceleyen. Reşit Rahmeti Arat) I . Metin. Ankara. TDK Yayınları,
  65. ZÜBEYR, H. - Refet, İ. (1932). Anadilden Derlemeler. Ankara.
  66. Yeni Tarama Sözlüğü. (1983). (Düz: Cem Dilçin). Ankara Üniversitesi Basımevi. Ankara. Türk Dil Kurumu Yayınları: 503.