Dîvânü Lugâti’t Türk’teki Hayvan Adları Üzerine Bir İnceleme

Karahanlı Türkçesi dönemi eseri olan Dîvânü Lugâti’t Türk Türk dilinin XI. yüzyıl söz varlığını yansıtması bakımından önemlidir. Dîvânü Lugâti’t Türk’ün dizininde 8783 tane sözcük bulunmaktadır. Eser Türk kültürünü yansıttığı için sosyal hayata dair her türlü veriyi bulmak mümkündür. Şu ana kadar bu söz varlığı çeşitli açılardan ele alınıp incelenmiştir. Bu çalışma da Dîvânü Lugâti’t Türk’teki hayvan adlarının nasıl yer aldığıyla ilgilidir. Orta Asya kültür yaşayışını yansıtan sözlükte hayvanlardan ve hayvanlarla ilgili atasözlerinden sık sık söz edilmektedir. Eserde adı geçen hayvanlar, göçebe insanların yaşam tarzı ve hayvanların insan yaşamındaki önemini belirtmekle beraber yine o dönemin coğrafi, kültürel ve sosyal hayatını yansıtmaktadır. Dîvânü Lugâti’t Türk adlı eser taranarak elde edilen veriler döküman analizi yöntemiyle incelenmiştir. Hayvanlarla ilgili kelimeler alfabetik sıraya göre sınıflandırılarak, ele alınan veriler sözlüksel bir sistem içerisinde sıralanmıştır. Eserdeki madde başı sözcüklerden hayvanlarla ilgili olanlar incelenmiştir. Bu terimler eserdeki anlamları ve ek bilgilerle beraber verilmiştir. Eser çok zengin dil ve kültür malzemesi içerdiği için zamanla ilgili çalışmaların ekleneceği yani sürekli gelişip, eksiklerin giderileceği bir araştırma alanı olarak görülmektedir. Dîvânü Lugâti’t Türk sadece dil, kültür ve edebiyat açısından değil, her konuda ele alınıp incelenmesi gereken kıymetli bir eserdir. Bu çalışmayla hayvan adlarıyla ilgili sözlüksel bir çalışma yapılarak konuyla ilgili yapılacak yeni çalışmalara katkı sağlamak hedeflenmiştir.

Dîvânü Lugâti’t Türk, which is a work of Karahan Turkish era, is very important as it reflects the vocabulary of 11th century Turkish language. There are 8783 words in index of Dîvânü Lugâti’t Türk. It is possible to find every kind of data about social life in the work as it reflects Turkish culture. This vocabulary has been investigated from various angles so far. This study is also about how the names of animals take place in the Dîvânü Lugâti’t Türk. It is frequently mentioned about animals and proverbs about animals in the dictionary which reflects cultural life of Central Asia. The animals, whose names were said in the work, emphasize nomadic people’s way of life and the importance of animals in people’s life and also they reflect geographical, cultural, and social life of the time. The data that was obtained by scanning from the work named Dîvânü Lugâti’t Türk analyzed by documentary analysis method. The words about animals were classified according to alphabetic order and the data handed discussed in a lexical system. The headwords in the work which are related to animals were examined. These terms were given together with their meanings and additional information in the work. As the work contains a very rich language and cultural material it is thought that new studies will be added in other words the area of research is seen as a continuously developed area. Dîvânü Lugâti’t Türk is a precious work which should be handled and studied in every issues not just in terms of language, culture, and literature. With this study it was aimed to contribute new studies on the topic by making a lexical study about animal names.