Cilt 14, Sayı 116 (Mart 2025)

Araştırma Makalesi

12. Yüzyıla Kadar İslâm Literatüründe İlimlerin Tasnifi ve Musikînin Bu Tasnifteki Konumu

Yayımlandı 10.03.2025

Cilt 14 Sayı 116 kapak

Öz

İslâmiyet’in yayılması ve coğrafi olarak genişlemesi Müslüman toplulukların farklı kültürler ve ilimler ile tanışmalarına olanak sağlamıştır. Bu durum hızla büyüyen ve gelişen İslam toplumunun kabile yönetiminden çıkarak devletleşme sürecine girmesini kaçınılmaz kıldığı gibi aynı zamanda toplumun idaresi ve saadeti için yeni ilimlerin öğrenilmesi ve geliştirilmesi gerekliliğini de beraberinde getirmiştir. Bu ihtiyaç doğrultusunda Müslüman âlimler ilimleri sınıflandırmaya ve toplumun ihtiyaçları doğrultusunda bunlarla ilgili görüşlerini ortaya koymaya başlamışlardır. İlimlerin tasnifi âlimlerin farklı yaklaşımlarına ve düşüncelerine göre çeşitlilik göstermiştir. Müslüman âlimler ve filozoflar ilimleri mahiyetlerine göre tasnif etmiş olup bununla yetinmeyerek birçok alanda kapsamlı eserler yazarak İslam medeniyetine büyük katkıda bulunmuşlardır. Buna karşın bazı din âlimleri, ilimleri İslam dini esaslarına göre değerlendirmiş ve bazılarının faydasız olduğunu iddia ederek onlarla ilgilenmeyi uygun görmemişlerdir. Musikî ilmi de bu bağlamda farklı yaklaşımlarla ele alınmıştır. Müslüman filozoflar musikîyi matematik ve felsefe ilimlerinden sayarak toplumun ihtiyaç duyduğu ilimler arasında kabul etmişse de bazı din âlimleri musikîye karşı çıkmış ve bu ilimle uğraşanları eleştirmişlerdir. Bu makalede 12. yüzyıla kadar İslâm âlimlerinin ilimlere dair görüşleri incelenmiş ve musikînin ilim tasnifindeki yeri ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler İslâm medeniyeti, ilim tasnifi, musikî

Abstract

The Classification of Sciences in Islamic Literature Until the 12TH Century and the Position of Music in This Classification

The spread and geographical expansion of Islam enabled Muslim communities to become acquainted with different cultures and sciences. This situation not only made it inevitable for the rapidly growing and developing Islamic society to leave tribal rule and enter the process of statehood but also brought along the necessity of learning and developing new sciences for the administration and well-being of the society. In line with this need, Muslim scholars began to classify sciences and put forward their views on them in line with the needs of society. The classification of sciences varied according to the different approaches and thoughts of scholars. Muslim scholars and philosophers classified the sciences according to their nature, and not content with this, they made great contributions to Islamic civilization by writing comprehensive works in many fields. On the other hand, some religious scholars evaluated the sciences according to the principles of Islam and refused to deal with them, claiming that some of them were useless. In this context, the science of music was handled with different approaches. Although Muslim philosophers considered music among the sciences of mathematics and philosophy and accepted it as one of the sciences that society needed, some religious scholars opposed music and criticized those who engaged in this science. In this article, the views of Islamic scholars until the 12th century on the sciences are analyzed and the place of music in the classification of sciences is discussed.

Keywords Islamic Civilization, Classification of Sciences, Music

PDF

Kaynakça

  1. Âmirî, Ebi’l-Hasan. el-İʿlâm bi-menâkıbi’l-İslâm. ed. Ahmed Abdülhamid Gurâb. Riyad: Dâru’l-Assala, 1988.
  2. Askalânî, İbn Hacer. Fethu’l-Bârî bi-Şerhi Sahîhi’l-Buhârî. Kahire: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1380.
  3. Bedevî, Abdurrahman. et-Türâssü’l-Yûnânî fi’l-hadâreti’l-İslâmiyye: Dirâsât li-kibâri’l-müsteşrikin. Kahire: Mektebetü en-Nehzati’l-Mısriyye, 1940.
  4. -------. Min Tarihi’l-İlhâd fî’l-İslâm. Kahire: Sina li’n-Neşr, 1993.
  5. Câbir b. Hayyân. Resâ’il. ed. Ahmed Ferid Mezidi. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
  6. Cevziyye, İbn Kayyim. el-Fevâid. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1393.
  7. -------. İ’lâmü’l-muvakkiîn ‘an Rabbi’l-‘âlemîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411.
  8. Dubûr, Abdülaziz. “Mu’ârizetü Ehli’s-Sünne li’l-ulûmi’l-‘akliyye”. el-Mecelle Külliye ed-Dırâsâti’l-İslâmiyye ve’-‘Arabiyye el-İskenderiyy 29/4 (2013), 235-287.
  9. Ebî’r-Rebî’, Şihâbeddîn Ahmed b. Muhammed. Sülûki’l-Mâlik fî Tedbîri’l-Memâlik. ed. Abdulaziz b. Fehd. Riyad: Dâru’l-‘Aziriyye, 2010.
  10. Fahri, Macid. Tarih el-felsefetü’l-İslâmiyye. Beyrut: Dârü’n-neşr, 1974.
  11. Fârâbî. Ârâü Ehli’l-Medîneti’l-Fâzile. ed. Ali Bû Mulhim. Beyrut: Dârü’l-Hilâl, 1995.
  12. -------. et-Tenbîh alâ Sebîli’s-Saʿâde. ed. Sunhan Khalifat. Amman: el-Câmiati’l-Ürduniyye, 1987.
  13. -------. İdeal Devlet. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: İş Bankası, 4. Basım, 2017.
  14. -------. İhsâu’l-ulûm. ed. Osman Emin. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, 1948.
  15. -------. Kitabu’l-Huruf. ed. Mohsen Mahdi. Beyrut: Dâru’l-Meşrık, 1970.
  16. Fedouache, Nadira. “Taṣnīf al-ʿulūm ʿinda fuqahāʾ al-Andalus Ibn ʾAbd al-Bar wa Ibn Ḥazm namūdhajayn”. Philosmus: Philosophy and Sciences in Muslim Contexts 1-2 (2022), 197-238.
  17. Gutas, Dimitri. Yunanca Düşünce Arapça Kültür (Bağdat’ta Yunanca Arapça Çeviri Hareketi ve Erken Abbasi Toplumu). çev. Lütfü Şimşek. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2003.
  18. Hanbelî, İbn Receb. ez-Zeyl ʿalâ Tabakâti’l-Hanâbile. ed. Abdurrahman b. Süleyman Useymin. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykan, 2018.
  19. Hanbelî, İbn Receb. “Fazlu İlmi’s-Selef ʿalâ İlmi’l-halef”. ed. el-Halvânî Tal’at. Kahire: el-Fârûk el-Hadîse, 2003.
  20. Hârizmî, Muhammed b. Musa. Mefâtîhu’l-Ulûm. Beyrut: Dâru’l-Kitâbü’l-Arabi, 1989.
  21. Hâşimi-i Refsencânî, Ekber. Ferheng-i Kur’ân. Kum: Bostan-ı Kitab, 1395.
  22. Hüseyni, Seyid Muhammed Taki. Makale-i Çahârum ez Cümelü’l-felsefe-i İbni’l-Hindî der Musiki. Tahran: Miras-ı Mektub, 1400.
  23. İbn Atıyye. el-Muharrerü’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz. ed. Abdüsselam Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1422.
  24. İbn Bihrîz, Habib. Hudûdü’l-mantık. ed. Dânişpejûh, Muhammed Taki. Tahran: Encümen-i Felsefe-i İran, 1979.
  25. İbn Ebî Zemenîn. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîz. ed. Ebû Abdullah Hüseyin - Muhammed b. Mustafa. Kahire: el-Fârûk el-Hadîse, 2002.
  26. İbn Ferîgūn. Cevâmiʿi’l-ʿulûm. ed. Kays Kazım Cenâbî. Kahire: el-Mektebeti’s-sekâfeti’d-dînîyye, 2007.
  27. İbn Haldun, Abdurrahman b. Tarih. ed. Halil Şahade. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981.
  28. İbn Hazm. Resâil. ed. İhsan Abbas. Beyrut: Müesseti’l-Arabîyye, 1987.
  29. İbn Mukaffa. Kitâbü’l-Mantık. ed. Muhammed Taki Dânişpejûh. Tahran: Encümen-i Şahenşahi-i Felsefe-i İran, 1978.
  30. İbn Sina. Cevâmiʿu ʿilmi’l-mûsîkā min Kitâbi’ş-Şifâ. ed. Zekeriya Yusuf. Kahire: Matbaatü’l-Emriyye, 1956.
  31. -------. en-Necât mine’l-Gark fî Bahri’d-Dalâlât. çev. Muhammed Taki Dânişpejûh. Tahran: İntişarat-ı Danişgahı Tahran, 1364.
  32. -------. İlâhiyât: Dânişnâme-i ‘Alâî. çev. Muhammed Muin. Tahran: İntişarat-ı Encümen-i Âsâr-ı Milli, 1331.
  33. -------. Mantıkü’l-Meşrikayn ve Kasîdetü’l-Müzdevece fî’l-Mantık. Kum: Mektebetü’l-Âyetullahi’l-Uzmâ e’n- Necefî el-Meraşî, 1405.
  34. -------. Tis’e Resâil fî’l-Hikme ve’t-Tabîiyyât. Kahire: Dâru’l-‘Arab li’l-Bostânî, 1928.
  35. İbn Tûmert. Kenzü’l-Ulûm ve’d-Dürrü’l-Manzûm fî Hakâiki ilmi’ş-şerîa ve Dakâiki ilmi’t-Tabîa. ed. Bahiri. Kahire: Dâru’l-Âfâkı’l-Arabîyye, 1999.
  36. İbnü’n-Nedîm. el-Fihrist fî ahbâri’l-ʿulemâʾi’l-musannifîn mine’l-kudemâʾ ve’l-muhdesîn ve esmâʾi kütübihim. Beyrut: Dâru’l-ma’rife, 1978.
  37. İhvânü’s-Safâ. Resâilü İhvânü’s-Safâ ve Hullânü’l-Vefâ. ed. Burtus el-Bustani. Kum: Mektebü’l-a’lâmi’l-İslâmî, 1405.
  38. Kâşânî, Abdürrezak. Mecmua-i Resâil ve Musannefât. ed. Mecid Hadizade. Tahran: Miras-ı Mektub, 1380.
  39. Kaya, Mahmut. “Ebû Hayyân et-Tevhîdî”. C. 10. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1994.
  40. Kindî, Yusuf. Resâilü’l-Kindi el-Felsefiyye. ed. Muhammed Abdülhadi Ebu Reyde. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, 1953.
  41. Kurtubî, Şemseddin. el-Câmi‘ li-Ahkâmi’l-Kur’ân. ed. Ahmed el-Berdûnî-İbrahim Atfeyş. Kahire: Dâru’l- Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
  42. Merâgi, Abdülkadir. Câmiü’l-elhân. ed. Taki Bineş. Tahran: Müessese-i Mutalaat ve Tahkikat-ı Ferhengi, 1366.
  43. Merâkeşî, Abdülvahid. el-Mu’ceb. ed. Muhammed Said el-Uryan-Muhammed el-Arabi. Kahire: Matbaati’l- İstikame, 1368.
  44. Mezîdî, Ahmed Ferid el-. Resâili Câbir b. Hayyân. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-İlmiyye, 1971.
  45. Mir Ali, Muhammed Ali. “Taksîmbendî-i Ulûm der-Endîşe-i Gazzâlî”. Ma’rifet 19/157 (1389), 139-152.
  46. Muhakkık, Mehdi. “Taksîmbendî-i Ulûm ez Nazar-ı Dânişmendân-ı İslâmî”. Rehyaft 1 (1370), 46-65.
  47. Mukatil b. Süleyman. Tefsir. ed. Abdullah Mahmud Şehate. Beyrut: Dâru İhyai Turas’il-Arabi, 2002.
  48. Nasîrüddîn-i Tûsî. Telhîsü’l-Muhassal el-Ma’rûf bi-Nakdi’l-Muhassal. Beyrut: Dâru’l-Advâ, 1985.
  49. Nemerî, İbn Abdülberr. Câmu Beyâni’l-ilm ve Fazlihi. ed. Ebi’l-Eşbâl el-Zehîrî. Dammam: Dâr İbni’l-Cevzî, 1435.
  50. Râzî, Ebû Hâtim. A’lâmü’n-nübüvve. Beyrut: Dar al-Saqi, 2003.
  51. Râzî, Fahreddin. Câmi‘u’l-‘ulûm. ed. Seyyid Ali Âl-i Davud. Tahran: İntişarat-ı Sühan, 1382.
  52. Sa‘lebî, Ahmed b. Muhammed. el-Keşfu ve’l-Beyân ‘an Tefsîri’l-Kur’ân. ed. Ebî Muhammed İbn Âşûr. Beyrut: Dâru İhyai Turas’il-Arabi, 2002.
  53. Semerkandî, Ebülleys. Bahrü’l-Ulûm. ed. Ali Muhammed Muavvaz vd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413.
  54. Sülemî, Abdürrahman. “Derecâtü’l-muʿâmelât”. Mecmua-i Âsâr. ed. Ahmed Tâhirî-i Irâkî. 1/465-495. Tahran: Merkez-i Neşr-i Dânişgâhî, 1369.
  55. Süyûtî, Celaleddin. Tarîhu’l-hulefâ. ed. Muhammed Gassan Hüseyni. Kahire: Dârü’n-Nehza, 1967.
  56. Şâfi’î, Muhammed b. İdris. Divan. ed. Ömer Faruk e’t-Tıbâ’. Beyrut: Dâru’l-Erkam, 2011.
  57. Şehrezûrî, İbn Salâh. Fetâvâ ve Mesâ’il. ed. Emin Kal’acı. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1986.
  58. Şîrâzî, Kutbuddin Mahmud. Risâle-i Mûsikî der-Dürretü’t-tâc li-Gurretit-Debbâc. ed. Nasrullah Nâsıhpur. 2 Cilt. Tahran: Ferhengistan-ı Hüner, 1387.
  59. Turgay, Nurettin. “Etbâu’t-Tâbiîn Döneminde Tefsir Çalışmaları/Tefsir İlminin Tedvini”. Diyanet İlmi Dergi 49/4 (2013), 33-48.
  60. Vâhidî, Ali b. Ahmed. el-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz. ed. Safvân Adnân Dâvûdî. 2 Cilt. Dımaşk ve Beyrut: Dârü’ş-Şâmiyye ve Dârü’l-Kalem, 1415.
  61. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsir ve’l-Mufessirûn. Beyrut: Dâru İhyai Turas’il-Arabi, 1396.
  62. Zehebî, Şemseddin. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. ed. Ali Ebu Yezid. thk. Şuayib Arnavut. Beyrut: Müessesetür-Risâle, 1993.
  63. Zirikli, Hayreddin. el-A’lâm. Beyrut: Dârü’l-ilm li’l-Malayin, 2002.
  64. Web sayfası: https://www.kuranmeali.com (E.T. Kasım 2024)