Cilt 12, Sayı 103 (Mart 2023)

Araştırma Makalesi

XV. Yüzyıl Edvâr Kitaplarında Yer Alan Türk Halk Müziği Çalgıları

Yayımlandı 28.03.2023

Cilt 12 Sayı 103 kapak

Öz

Türk müziği tarihinde temel kaynak olarak nitelendirilen edvâr kitapları, dönemin müzik kuramları ve çalgıları hakkında bilgiler içeren el yazması eserler olarak bilinmektedir. XV. yüzyılda edvâr kitaplarına ağırlık verilmiş ve çok sayıda el yazması eser kaleme alınmıştır. Bu çalışmada, Türk müziği tarihi açısından önemli görülen XV. yüzyıl edvâr kitaplarında Türk halk müziği icrasında kullanılan çalgıların araştırılması amaçlanmıştır. Araştırma, mevcut durumun saptanması gereği nedeniyle betimsel bir çalışma olup, literatür tarama modelinden yararlanılmıştır. Osmanlı topraklarında XV. yüzyılda yaşamış 14 mûsikî âliminin içeriklerine ulaşılabilen 16 el yazması eseri ile ilgili kaynaklar incelenmiş ve Türk halk müziği çalgısı olduğuna kanaat getirilen 14 çalgı tespit edilmiştir. Kopuz (Kopuz-ı Rûmî), Dûtar, Setâr, Şeştây (Şeştâr), Evzân, Tanbûr-i Şirvânîyân, Tanbûr-ı Türkî, Iklığ, Rebâb, Gıjek, Kemânçe, Surnâ, Nây-ı balabân, Nây-ı hıyk bu edvâr kitaplarında ismi geçen Türk halk müziği çalgılarındandır. Bu çalgıların günümüzde Anadolu’da farklı isim veya formlarla yaşatıldığı görülmüştür. XV. yüzyılda edvâr kitaplarında geçen Türk halk müziği çalgılarının küçük değişimlerle günümüze kadar aktarılmış olması bu geleneğin sürdürülebilirliği açısından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler Edvâr, Türk halk müziği, Türk halk müziği çalgıları

Abstract

Turkish Folk Music Instruments in the Fifteen Century Edvar Books

Edvâr (Adwar- Arabic for "cycles") books, which are considered as the main source in the history of Turkish music, are known as manuscripts containing information about the musical theories and instruments of the period. In the 15th century, edvâr books were given weight and many manuscripts were written. This study aims to investigate the instruments used in Turkish folk music performance mentioned in the edvâr books of the 15th century, which were considered important for the history of Turkish music. The research is a descriptive study due to the need to determine the current situation, and the literature review model was used. The sources related to 16 manuscripts of 14 musical scholars who lived in the Ottoman lands in the fifteenth century, whose contents can be accessed, were examined and 14 instruments that were deemed to be Turkish folk music instruments were identified. Kopuz (Kopuz-ı Rûmî), Dûtar, Setâr, Şeştây (Şeştâr), Evzân, Tanbûr-i Şirvânîyân, Tanbûr-ı Türkî, Iklığ, Rebab, Gıjek, Kemânçe, Surnâ, Nây-ı balabân, Nây-ı hıyk are among the Turkish folk music instruments mentioned in these edvâr books. It has been seen that these instruments are kept alive with different names or forms in Anatolia today. It is important for the sustainability of this tradition that the Turkish folk music instruments mentioned in the edvâr books in the 15th century have been transferred to the present day with minor changes.

Keywords Edvar, Turkish folk music, Turkish folk music instruments

PDF

Kaynakça

  1. Açın, Cafer. Enstruman Bilimi (organoloji). İstanbul: Yenidoğan Basımevi, 1994
  2. Akdoğan, Bayram. Fethullah Şirvani ve Mecelletun Fi'l-Musika Adlı Eserinin XV. Yüzyıl Türk Mûsikîsi Nazariyatındaki Yeri. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi, 1996
  3. Akyol, Arslan. Kabak Kemanenin Dünü, Bugünü ve Yarını. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 3 (1), (2017): 162-179,
  4. Altundağ, Ayşe. Evliya Çelebi Seyahatnamesi’inde Türk Musikisi ile Alakalı Bilgiler. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2005
  5. Arısoy, Mithat. Seydî’nin El-Matla’ Adlı Eseri Üzerine Bir Çalışma. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1988
  6. Bardakçı, Murat. Maragalı Abdülkadir. İstanbul: Pan Yayıncılık, 1986
  7. Bardakçı, Murat. Ahmed Oğlu Şükrullah Şükrullah’ın Risâlesi ve 15. Yüzyıl Şark Mûsikîsi Nazariyatı. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2012
  8. Çakır, Ahmet. Alişah B. Hacı Büke'nin Mukaddimetü'l-Usûl Adlı Eseri. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1999
  9. Çelik, Binnaz Başar. Hızır Bin Abdullah'ın Kitabü'l-Edvâr'ı ve Makamların İncelenmesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2001
  10. Çelik, Özgür. Batı Anadolu’da Kabak Kemane ve İcra Geleneği. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi, 2018
  11. Doğan, Can. Farklı Müzik Kültürlerinde Mey Çalgısı ve İcracıları. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8 (2), (2019): 1239-1260,
  12. Doğrusöz, Nilgün. Yusuf Kırşehri’nin Müzik Teorisi. Kırşehir: Kırşehir Valiliği, 2012
  13. Eroğlu, Sinan Cem. Kopuzdan Altıtelli Kopuza Uzanan Süreçte Fiziksel ve İcra Teknikleri Bakımından Meydana Gelen Değişim ve Gelişmeler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 2011
  14. Farmer, Henry George. Mûsikî. İslâm Ansiklopedisi, 8, (1978): 679-681
  15. Farmer, Henry George. Abdülkadir İbn Gaybi’nin Müzik Aletleri Üzerinde Görüşleri. Türk Kültürü Dergisi (Çev: Ekrem Memiş). 22 (252), (Nisan 1984): 233-234
  16. Feldman, Walter. Osmanlı Saray Müziği. Berlin: 1996
  17. Gazimihâl, Mahmut Ragıp. Asya ve Anadolu Kaynaklarında Iklığ. Ankara: Ses ve Tel Yayınları, 1958
  18. Gazimihâl, Mahmut Ragıp. Ülkelerde Kopuz ve Tezeneli Sazlarımız (No. 15). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1975
  19. Güray, Cenk. Bin Yılın Mirası Makamı Var Eden Döngü: Edvâr Geleneği. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2011
  20. Gürdal, İrfan. Kopuz ve Türk Dünyası Halk Çalgıları. Türkler Ansiklopedisi, 19 (2002): 105- 111
  21. Kamiloğlu, Ramazan. Ahmedoğlu Şükrullah ve Edvâr-ı Mûsikî adlı Eseri. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi, 2007
  22. Kanık, Muhammet Zinnur. Mahmud Bin Abdülaziz’in “Makasidü’l-Edvâr” Adlı Eseri. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2011
  23. Karabaşoğlu, Cemal. Abdülkâdir-İ Merâğî'nin Makâsidu'l-Elhân Adlı Eseri. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2010
  24. Koç, Ferdi. Abdülaziz B. Abdülkâdir Merâğî ve “Nekāvetü’l-Edvâr” İsimli Eserinin XV. Yüzyıl Mûsikî Nazariyatındaki Yeri. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi, 2010
  25. Kolukırık, Kubilay. Abdülkâdir Merâğî ve Şerhu'l-Edvâr Adlı Eserinin XIV. Yüzyıl Türk Musikîsi Nazariyâtındaki Yeri. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi, 2009
  26. Küçükgökçe, Özgen. XV. Yüzyılda Makâmlar. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, 2010
  27. Ögel, Bahattin. Türk Kültür Tarihine Giriş IX; Türk Halk Musikisi Aletleri. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları Kültür Eserleri Dizisi:46, Başbakanlık Basımevi, 82-257, 1987
  28. Okumuş, Ömer. “Câmî, Abdurrahman”. İstanbul Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 7 (1993): 94-99
  29. Öner, Levendoğlu ve Nazife Oya. "Osmanlı dönemi 15. yüzyıl müzik yazmalarında makam tanımları, sınıflamaları ve bir geçiş dönemi kuramcısı: Ladikli Mehmet Çelebi". Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 8 (2), (2011): 796-816
  30. Özbek, Mehmet., Bayraktar, Ertuğrul., Sun, Muammer., Tuğcular, Erdal., ve Önder, Burhan. Türk Halk Müziği Çalgı Bilgisi. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1989
  31. Özcan, Alper Tunca. Iklığ-rebap-kemençe-keman: Yaylı çalgı evrimi ve müziği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Mersin: Mersin Üniversitesi, 2008
  32. Özçimi, Sadreddin. Hızır Bin Abdullah ve Kitabü'l-Edvâr. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1989
  33. Öztürk, Okan Murat. Makam Müziğinde Ezgi ve Makam İlişkisinin Analizi ve Yorumlanması Açısından Yeni Bir Yaklaşım: Perde Düzenleri ve Makamsal Ezgi Çekirdekleri. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 2014
  34. Parlak, Erol. Türkiye’de el ile (şelpe) bağlama çalma geleneği ve çalış teknikleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2000
  35. Sezikli, Ubeydullah. Abdülkâdir Merâğî ve Câmiu'l-Elhân'ı. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2007
  36. Sözer, Vural. “Müzik/Ansiklopedik Sözlük”. 4. Baskı, İstanbul: Remzi Kitapevi, 1996
  37. Turabi, Ahmet Hakkı. El-Kindî’nin Mûsikî Risâleleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1996
  38. Turabi, Ahmet Hakkı. İbn Sînâ’nın Kitâbü’ş-Şifâsı’nda Mûsikî. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2002
  39. Turabi, Ahmet Hakkı. Ebû Ya‘kūb b. İshâk el-Kindî’nin Müzik Risâlelerinde Tesbit Edilen Terimler. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25, (2003): 65-78
  40. Tüfekçioğlu, Seda. XV. Yüzyıl Edvâr Kitaplarında Enstrümanlar. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2015
  41. Uludağ, Erdal. Teke Yöresi Müzik Kültüründe İki Telli Kozağaç Curası. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Haliç Üniversitesi, 2009
  42. Uslu, Recep. “Aydınlı Şemseddin Nahifi ve Bilinmeyen Eserinden XV. Yüzyılda Osmanlılarda ve Orta Asya’da Mûsikîşinaslar”. Osmanlı (Kültür ve Sanat), Yeni Türkiye Yayınları, 10, 1999a
  43. Uslu, Recep. "Fatih Devrinde Bestekarlar ve Eserleri". Musiki Mecmuası, 465, (1999b): 25-27
  44. Uslu, Recep. “Osmanlı’dan Cumhuriyete Müzik Teorisi Eserleri”. Yeni Türkiye, 57, (2014): 829-836
  45. Usbeck, Hedwig. "Türklerde musiki aletleri". Musiki Mecmuası, 240, (1970): 27-28
  46. Uygun, Mehmet Nuri. Kadızade Tirevî ve Mûsikî Risalesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1990
  47. Uygun, Mehmet Nuri. Safiyyuddîn Abdulmu’min Urmevî ve Kitâbu’l-Edvârı. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1996
  48. Verdemir, Kenan. Câmî'ye ait Risale-i Musiki'nin Rauf Yekta Bey Tarafından Çevirisi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 1998
  49. Vural, Feyzan Göher. Kökenlerinden Günümüze Türk ve Makedon Düğünlerinde Davul-Zurna ile Tapan-Zurla. Türklük Bilimi Araştırmaları, 42, (2017): 273-298
  50. Yeni, Onur. Artvin ili yöresinde zurna ve tulum. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Başkent Üniversitesi, 2020
  51. Yurdabak, Hüseyin. Örnekleriyle Türk Halk Edebiyatı Terimler Sözlüğü, Ankara: Folklor Araştırmaları Kurumu, 1999
  52. Yücel, Haluk. IX-XV. Yüzyıllar Arası Musiki Kaynakları Üzerine Bir İnceleme, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4 (23), (Mart 2016): 301-323