Cilt 12, Sayı 101 (Ocak 2023)

Araştırma Makalesi

Kosova ve Kuzey Makedonya’daki Osmanlı Dönemi Erkek Mezar Taşlarında Fes Tipi Başlıkların Değerlendirilmesi

Yayımlandı 31.01.2023

Cilt 12 Sayı 101 kapak

Öz

Mezar taşları; gerek kitabeleri, gerekse biçimsel ve süsleme özellikleri ile ait oldukları toplumların sanatı, kültürü ve sosyal yapısı hakkında pek çok bilgiyi günümüze taşıyan önemli kültür varlıkları içinde yer alırlar. Osmanlı Dönemi’nde erkek giyiminde kişinin mesleğini ve toplum içindeki yerini gösteren önemli bir tekstil ürünü olan başlıklar; mezar taşlarında da gerçekçi bir şekilde işlenerek, üzerinde yer aldığı şahideyi adeta heykele dönüştürmüştür. Giyim kuşam tarihine ait bilgilerimizi daha çok yazılı, sözlü kaynaklar ile tasvir sanatının verileri ve aile büyüklerimizin sandıklarından günümüze ulaşabilen örneklerden sağlayabiliyoruz. Mezar taşları da Osmanlı giyim kuşamında ayrı bir yere sahip olan erkek başlıkları hakkında güvenilir bilgiler sunan kaynakların başında yer almaktadır. Üzeri düz ve silindir formunda, kırmızı yün kumaştan yapılmış, püskülü bulunan bir başlık olarak tanımlayabileceğimiz fes; II. Mahmut dönemi ıslahat hareketlerinin önemli bir simgesi olmuştur. Osmanlı toplumunun 16. yüzyıldan beri tanıdığı kullandığı bu başlık, 1829’da çıkarılan bir fermanla ordu ve kamu çalışanlarının zorunlu olarak kullanımına sunulmuştur. Osmanlı sultanlarının beğenileri ile çeşitlilik gösteren feslerin mezar taşlarına yansıyan örneklerinde de aynı zenginlik görülmektedir. Makalede erkek mezar taşlarındaki fes tipi başlıkların Kosova ve Makedonya’daki örnekleri fesin kullanım kronolojisi içinde sınıflandırılarak ve değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler Kosova, Makedonya, Mezar taşı, Fes, Osmanlı dönemi

Abstract

Headgears on Ottoman Tombstones in Kosovo and Macedonia

Tombstones are important cultural assets that feature valuable information about the art, culture, and social structure of the societies they belong to, both with their inscriptions as well as their formal and ornamental characteristics. Men’s headdresses during the Ottoman period were symbols that revealed the profession and status of the person in the society. The headdresses had been rendered realistically on the tombstones, which had turned the tombstone into a piece of sculpture. The information on the history of clothing is mostly obtained through written and oral sources and the samples that have survived to the present day from previous generations. Gravestones are also one of the significant sources that provide reliable information about men's headdresses, which have a special place in Ottoman clothing. The fez, which can be defined as a flat and cylindrical headdress made of red wool fabric with a tassel; became an important symbol of the reform movements during the reign of Mahmut the Second. The fez, which had been used by the Ottoman society since the 16th century, was put into compulsory use by the army and public employees with an edict issued in 1829. The fez was varied in form with the desires of the Ottoman sultans. The same richness can be seen on the representations of the fez on the tombstones. In this article, headgears on male tombstones which represent a fez in Kosovo and Macedonia are classified and evaluated in a chronological order.

Keywords Kosovo, Macedonia, Tombstone, Fez, Ottoman period

PDF

Kaynakça

  1. Aktepe M. (1997). “Kosova” Maddesi, İslam Ansiklopedisi, Cilt 26, s. 216-219., İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
  2. Alyılmaz C. (2016). “Kosova ve Makedonya’daki Osmanlı Dönemi Mezar Taşlarının Bugünkü Durumu”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(1) , 56-93.
  3. Arslan, A. (2007). Edirne Üç Şerefeli Camii Haziresi Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (H. Acun) Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Anabilim Dalı.
  4. Baş, E. (2009). Edirne Beylerbeyi Camii Haziresi'nde Bulunan Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (M. Özer) Trakya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Anabilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı.
  5. Bayrakal, S. (2016). Uşak'ta Osmanlı Mezâr Taşları. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınevi
  6. Çal, H. (2000). “İstanbul Eyüp’teki Erkek Mezar Taşlarında Başlıklar”, Târîhi Kültürü ve Sanatıyla III. Eyüpsultan Sempozyumu Tebliğler, 28-30 Mayıs 1999, s. 206-225, İstanbul: Eyüp Belediyesi Kültür Yayınları 11.
  7. Çal, H. (2007). “Göynük (Bolu) Şehri Türk Mezar Taşları”, Vakıflar Dergisi (30), 295-383.
  8. Çelik, B. (2012). Ordu ili Ünye ilçesi Hacı Osman Ağa Camiii Haziresindeki Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (E. Nefes) Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı.
  9. Erdem, T. (2009). Akhisar Ulu Camii ve Paşa Camii Hazireler'indeki Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (G. Tunçel) Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Anabilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı.
  10. Eren, S. (2011). Trabzon İli Gülbahar Hatun ve Tavanlı Camii Hazireleri ile Küçük İmaret Mezarlığı'ndaki Mezar Taşları. Doktora Tezi. (G. Tunçel) Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı Sanat Tarihi Bilim Dalı.
  11. Eski , M. (1998). “Atatürk, Cumhuriyet ve Kıyafet Devrimi”, Erdem Dergisi, C. XI, S, 31, 57-77.
  12. Gedikli, İ. (2010). Akçaabat yöresindeki Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (Y. Can) Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı / İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı.
  13. Göktaş, U. (1994). “Fes” Maddesi, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 3, s. 296, 297. Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı ortak yayını.
  14. Gül, S. (2009). Kadıköy Taşköprü Caddesi Mezarlığı (Batı Yönündeki 18. Yüzyıl Mezar Taşlarının Sanat Tarihi Açısından Değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi. (H. Ö. Barışta) Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Sanatı Anabilim Dalı.
  15. Gümüşdağ, G. (2007). Kastamonu Şehri Nasrullah Camisi, Yılanlı Camisi, Yakup Ağa Camisi, Ahmet Dede Camisi Hazireler’indeki Mezar Taşları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
  16. Gündoğan, B. (2007). Kastamonu Ferhat Paşa Camisi Haziresi Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (H. Çal,) Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı Sanat Tarihi Bilim Dalı.
  17. Hanoğlu, C. (2015). Batılılaşma Dönemi Rize Mezar Taşları. Doktora Tezi. (A. A. Bayhan) Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Anabilim Dalı.
  18. İltar, G. (2005). Giresun İli Sahil Şeridindeki Osmanlı Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (H. Çal) Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Anabilim Dalı.
  19. İpşirli, M. (2002) "Kıyafet” Maddesi, İslam Ansiklopedisi, Cilt. 25, s. 510-512. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
  20. Koçu, R. E. (1971). “ Fes ” Maddesi, İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 10, s. 5698-5702. İstanbul: Koçu yayınları.
  21. Kurtbil, Z. H. (2009). Kadıköy Taşköprü Caddesi Mezarlığı (Batı Yönündeki 19. Yüzyıl Mezar Taşlarının Sanat Tarihi Açısından Değerlendirilmesi). Yüksek Lisans Tezi. (H. Ö. Barışta) Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Sanatı Anabilim Dalı.
  22. Laqueur, H.-P. (2013). Hüve'l- Baki İstanbul'da Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları. (S. Dilidüzgün, Çev.) İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
  23. Ögel, B. (1985). Türk Kültür Tarihine Giriş V. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
  24. Özcan, A. (1989). “Alâeddin Bey” Maddesi, İslam Ansiklopedisi, Cilt. 2, s. 320. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
  25. Özkan, M. (2019). Makedonya ve Kosova’daki Osmanlı Dönemi Erkek Mezar Taşlarında Başlıklar. Doktora tezi (R. Bubur) İzmir: Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dünyası Araştırmaları Anabilim Dalı.
  26. Pakalın, M. Z. (1971). “Fes” Maddesi, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Fasikül 1, s. 610-614. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi ( ikinci baskı)
  27. Paşa M.Ş. (1983). Osmanlı Askeri Teşkilatı ve Kıyafeti. Ankara: Kara Kuvvetleri Komutanlığı
  28. Quataert D. (1997) “ Clothing laws, State, And Society in The Ottoman Empire, 1720-1829”, İnternational Journal of Middle East Studies, Cilt 29, Sayı 3, (Ağustos 1997), s.403-425. Cambridge University Press.
  29. Sakaoğlu, N. (2015). Bu mülkün sultanları. Alfa Tarih.
  30. Sevin, E. N. (2008). Çorum Şehri Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (H. Çal) Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı Sanat Tarihi Bilim Dalı.
  31. Şahin, A. (2019). Osmanli Devleti ’nde Başlik Olarak Fesi n Kullanimi ve Feshane-i Ami re (1829-1850) (Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi).
  32. Şen, K. (2010). Eceabat'a Bağlı Bazı Merkezlerdeki Türk- İslam Dönemi Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (Z. Uysal) Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı.
  33. Tanık, S. (2016). Kocaeli, Gölcük Değirmendere Mezarlığı Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (M. Z. İbrahimgil) Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Anabilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı.
  34. Tezcan, H. (1995). “Fes” Maddesi, İslam Ansiklopedisi, Cilt 12, s. 415-416. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
  35. Türker, F. (2011). Sinop Seyyid Bilal Türbesi Haziresi'ndeki Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (R. Gün) Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı.
  36. Uğurluel, T. (2007). İstanbul Tahtakale'de Yavaşça Şahin Haziresi. Yüksek Lisans Tezi. (S. Mülayim) Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Türk Sanatı Anabilim Dalı.
  37. Uzunçarşılı, İ. H. (1954). “Asakir-i Mansure’ye Fes Giydirilmesi Hakkında Sadrazam Takriri ve İkinci Mahmut’un Hattı Hümayunu” Belleten, 18 (70) 223-230.
  38. Varol, A. H. (2015). Aydın Koçarlı Cihanoğlu Camii haziresi mezar taşları. Yüksek Lisans Tezi. (M. Çerkez) Gazi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Anabilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı.
  39. Vırmiça, R. (2012), Kosova’da Osmanlı Mimari Eserleri, Cilt 3, Prizren: Kosova Türk Araştırmacılar Derneği.
  40. Yavuz, S. (2013). Sakarya ili Geyve ilçesi Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Yüksek Lisans Tezi. (C. Nemlioğlu) Sakarya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat Tarihi Anabilim Dalı / Sanat Tarihi Bilim Dalı.