Anadolu İki Telli Sazı Ruzbanın İcra Özelliklerinin İncelenmesi

Anadolu’da ve yakın coğrafyalarda kullanılan iki telli sazlar antik çağlardan beri varlığını sürdüren kadim çalgılardır. Bağlama ailesi sazlar farklı coğrafyalarda ve farklı ülkelerde olmalarına karşın kültürel düfizyon gereği yapısal ve müzikal özellikleri bakımından benzerlik göstermektedir. İki telli ve üç telli olarak kullanılan saz ailesinin en orjinal ve öncü çalgısı olarak değerlendirilen iki telli çalgıların Anadolu’daki en önemli örneği ruzba, ırızva, ravza, iki telli, iki telli saz ve iki telli cura gibi isimlerle anılan çalgıdır. Çalışmanın sınırlılığı gereği Anadolu’da yaygın olarak kullanılan ruzba çalgısı ele alınmış ve performans pratikleri bakımından incelenmiştir. Ruzbanın icra özelliklerinin anlaşılabilmesi amacıyla öncelikle sol el melodi çalma alışkanlıkları ve çalgının icra karakterini belirleyen eşlik ses tercihleri incelenmiştir. Nitel betimsel bir yapıda olan çalışmada iki telli saz icrasının yer aldığı video ve cd kayıtları tarama modeli kullanılarak incelenmiş ve içerik analizi ile değerlendirilmiştir. Döküman analizi yoluyla konuyla ilgili yazılı, görsel ve işitsel materyaller incelenmiş çalgı icrasında sergilenen ortak mekanik davranışlar tespit edilmiştir. Ruzbada kullanılan sağ el ve sol el tekniklerinin bir araya gelmesiyle oluşan benzer çalış kalıpları melodi paternleri (M.P.) olarak isimlendirilmiş ve çalgının duyuş karakterini belirleyen ana paternler eşlik ses (pedal ses) üzerinden sınıflandırılarak şemalaştırılmıştır. Oluşturulan şemalar aracılığı ile geleneksel olarak melodik yapıların seslendirilmesinde kullanılan mekanik icra tercihleri ve bu tercihlere bağlı olarak oluşan eşlik seslerin hangi esaslara göre belirlendiği incelenmiştir. Yürütülen çalışmadan elde edilen verilerden hareketle ruzba çalgısının icra özelliklerinin mekanik açıdan sistematize edilmesine, pozisyon sınıflama biçimi aracılığıyla metot ve öğretim materyali gibi yazılı kaynakların kurgulanmasına ve tespit edilen çalış prensiplerinden hareketle yeni dağar üretilmesine katkıda bulunmak amaçlanmıştır.

Two-string sazs used in Anatolia and nearby geographies are ancient instruments that have existed since ancient times. Although the baglama family instruments are in different geographies and different countries, they show similarity in terms of structural and musical characteristics due to cultural diffusion. The most important example of the two-string baglamas in Anatolia, which is considered to be the most original and pioneering instrument of the two-string and three-string saz family, is the instrument called ruzba, ırızva, ravza, two-string, two-string saz and two-string cura. Due to the limitations of the study, the ruzba saz, which is widely used in Anatolia, has been discussed and examined in terms of performance practices. In order to understand the performance characteristics of ruzba, the left hand melody playing habits and the accompaniment sound preferences that determine the performance character of the instrument were examined. In the study, which has a qualitative descriptive structure, video and CD recordings of two-string saz performance were examined using the scanning model and evaluated with content analysis. Through document analysis, written, visual and auditory materials related to the subject were examined and common mechanical behaviors exhibited in saz performance were determined. Similar playing patterns, which are formed by the combination of right hand and left hand techniques used in the ruzba, are named as melody patterns (M.P.) and the main patterns that determine the hearing character of the instrument are classified and schematized over the accompaniment sound. Through the created schemes, the mechanical performance preferences traditionally used in the vocalization of melodic structures and the principles on which the accompaniment sounds formed depending on these preferences are determined have been examined. Based on the data obtained from the study, it is aimed to contribute to the mechanical systematization of the performance characteristics of the ruzba instrument, to the construction of written sources such as methods and teaching materials through position classification, and to the production of new repertoire based on the determined working principles.