Cilt 11, Sayı 95 (Temmuz 2022)

Araştırma Makalesi

Türk Sanatı Kuş Figürlerinin Anlatılarına Davet: Örme Tasarımı Örneği

Yayımlandı 30.07.2022

Cilt 11 Sayı 95 kapak

Öz

Erken devir Türk sanatında hayvan figürleri ön planda olmuştur. İnsanlar yaşam tarzlarına bağlı olarak doğadan öğrendikleri hayvanların biçimsel özelliklerini, davranışlarını, karakterlerini süslemelere yansıtmışlardır. İnanç sisteminin etkisiyle hayvanlara sembolik anlamlar, doğaüstü özellikler yüklenmiş ve mitolojik figürler tasarlanmıştır. Hayvan figürlerinin en önemli alt grubu kuş figürleridir. Kuş figürlerinin sembolik anlamını kavrayabilmek için inanç sistemiyle olan bağlantılarını ortaya koymak gerekmektedir. Kuşlar genel anlamda, uçma yetenekleri dolayısıyla öteki dünya ile yeryüzü arasında bağlantı kuran, haberci ve taşıyıcı olarak görülmüştür. Gerçekçi kuş figürlerinden kartal, doğan, tavus kuşu, ördek, adlandırılmamış bazı kuş figürleri, mitolojik kuş figürlerinden simurg, kuşlara özgü uzuvları barındıran kartal grifon ve siren figürleri araştırma kapsamında incelenmiştir. Türk sanatında kartal kuşların hakanı olarak görülmüş, türeme sembolü olmuş ve av sahnelerinde kazan taraf olarak betimlenmiştir. Çift başlı kartal iki kat artırılmış güç olarak görülmüştür. Doğan yiğitliğin, tavus kuşu cennetin, ördek hüznün, mitolojik simurg kuşu iyiliğin sembolü olmuştur. Bu araştırmada gerçekleştirilen tasarım faaliyetinin amacı, Türk sanatı kuş figürlerinin anlatılarından ilham alan örme tekstil yüzeyi tasarımı yapmaktır. Tasarımcı, öncelikle ilham kaynağı hakkında derin araştırmalar yapmıştır. Tasarıma ilham veren görseller ve yazılı kaynaklar içeren hikâye panosu hazırlanmıştır. Fikirler eskiz çizimleriyle somutlaştırılmıştır. Beş adet tasarım vektörel olarak oluşturulmuş ve renk paletine uygun şekilde renklendirilmiştir. Birinci tasarımda kartal, ikinci tasarımda tavus kuşu, üçüncü tasarımda ördek, dördüncü tasarımda simurg, beşinci tasarımda adlandırılmamış kuş figürleri kullanılmıştır. Tasarımlar örme tasarımı programına aktarılmış, örme kumaş oluşturmak üzere desen uyarlaması yapılmıştır. Araştırmada tasarımların ilmekli simülasyon görsellerine yer verilmiştir. Tasarımlardan biri atkılı düz örme makinesinde torba jakar desenlendirme tekniği ile örülmüş, ev tekstilinde koltuk örtüsü olarak sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler Türk sanatı, kuş figürleri, kültür tabanlı tasarım, örme tasarımı, torba jakar

Abstract

Invitation to the Narratives of Bird Motifs in Turkish Art: Example of Knitted Design

Animal motifs were the most frequently used motifs in early Turkish art. Depending on their lifestyle, people reflected the formal characteristics, behaviors and characters of animals they learned from nature on the ornaments they used. With the influence of the belief system, symbolic meanings and supernatural features were attributed to animals and mythological figures were designed. The most important subgroup of animal motifs is bird motifs. In order to understand the symbolic meaning of bird motifs, it is necessary to reveal their connection with the belief system. Birds were generally seen as messengers and carriers, connecting heaven and earth, due to their ability to fly. Eagle, falcon, peacock, duck, some unnamed bird figures from realistic bird motifs, simurg, eagle griffin and siren from mythological motifs were examined within the scope of the research. In Turkish art, the eagle was seen as the khan of the birds and was depicted as the winner in hunting scenes. The double-headed eagle was seen as doubly increased power. The falcon has been a symbol of bravery, the peacock has been a symbol of heaven, the duck has been a symbol of sadness, and the mythological simurg has been a symbol of goodness. The aim of the design activity carried out in this research is to design a knitted textile surface inspired by the narratives of Turkish art bird motifs. First, the designer did extensive research on the bird motifs that inspired her. A storyboard was prepared, containing visuals and written sources that inspired the design. Design ideas were embodied by sketch drawings. The designs were created in vector and colored in accordance with the color palette. Eagle motifs were used in the first pattern, peacock in the second pattern, duck in the third pattern, simurg in the fourth pattern, and unnamed bird motifs in the fifth pattern. The designs were transferred to the knitting design program. Pattern adaptation was made to create knitted fabric. Simulation images of the designs are included in the research. One of the designs was knitted with double faced jacquard technique on a flat knitting machine and presented as a sofa cover in home textiles.

Keywords Turkish art, bird motifs, culture-based design, knitting design, double faced jacquard

PDF

Kaynakça

  1. Aksoy, Elif ve Bülent, Eşref. “Anadolu Halılarında Yer Alan Zümrüdü Anka ve Ejder Motifleri”. 2. Uluslararası İpek Yolu Akademik Çalışmalar Sempozyumu (20-22 Eylül 2018), Sempozyum Tam Metin Kitabı, 111- 124, 2018.
  2. Alsan, Şenay. Türk Mimari Süsleme Sanatlarında Mitolojik Kaynaklı Hayvan Figürleri (Orta Asya’dan Selçuklu’ya) (Yayımlanmamış Doktora Tezi.) İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2005.
  3. Arık, Rüçhan. Kubad Abad: Selçuklu Saray ve Çinileri. Sanat Dizisi 514, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2000.
  4. Aslanapa, Oktay. Türk Sanatı. 17. Basım, İstanbul: Remzi Kitabevi, 2019.
  5. Ateş, Mehmet. Mitolojiler ve Semboller, Ana Tanrıça ve Doğurganlık. İstanbul: Aksiseda Matbaası, 2001.
  6. Atila, Oya K. “Minyatür Sanatındaki Hayvan Figürlerinin Sembolik İfadeleri”. Sanat-Tasarım Dergisi, 1(2), 35- 44, 2011.
  7. Birol, İnci A. ve Derman, Çiçek. Türk Tezyînî San’atlarında Motifler. Yenilenmiş 17. Baskı, İstanbul: Kubbealtı, 2020.
  8. Büyükçanga, Hilal H. Anadolu Selçuklu Seramiklerinde Figürlerin Dili ve Resim Eğitimi Açısından İncelenmesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
  9. Candan, Cevza. Düz Örme Teknolojisi. İstanbul: Dalteks Tekstil ve Konfeksiyon Makinaları, 2000.
  10. Çelik, Sümeyya. İslâm Öncesi Türk Sanatında Bazı Hayvansal ve Bitkisel Kültür Ögeleri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007.
  11. Çeşmeli, İbrahim. “Kök Türklerde İkonografik Açıdan Kuş Figürleri”. Art-Sanat Dergisi, (4), 67-80, 2015.
  12. Çoraklı, Başak. “Çini ve Seramiklerde Tavus Kuşu Figürü”. MSGSÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7-16, 2012.
  13. Çoruhlu, Yaşar. Kozmolojik, Mitolojik, Astrolojik, Dinî ve Edebî Tasavvurlara Göre Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi I. Proto-Türk Devrinden, MS 14. Yüzyıla Kadar Efsanevi ve Yırtıcı Hayvanların Sembolizmi Üzerine Bir Deneme. 3. Basım, İstanbul: Ötüken, 2019.
  14. Deniz, Yavuz. Kubad Abad Sarayı Çinilerindeki Hayvan Betimlemelerinin Seramik Yüzeylerde Yorumlamaları (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012.
  15. Diyarbekirli, Nejat. Hun Sanatı. 1. Basım, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Kültür Yayınları, 1972.
  16. Doğan, Kafiye. Astar Bezeme Teknikli Seramiklerde “Simurg” Temalı Tasarımlar (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, 2019.
  17. Eckert, Claudia and Stacey, Martin. “Sources of Inspiration: A Language of Design”. Design Studies 21(5), 523- 538, 2000.
  18. Erdem, Mine. Kubad-Abad Saray Çinilerindeki Hayvan Motiflerinin İkonografisi, Simgesel Anlamı ve Günümüz Seramiğinde Yorumlar (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
  19. Günyar, Şerif. Anadolu Seramiğinde Kuş Öğeleri (Yayımlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007.
  20. Gürcüm, Banu H. Tekstil Malzeme Bilgisi. İzmir: Kerasus, 2013.
  21. Gürcüm, Banu H., ve Arslan, Arzu. “Örme İşletmelerinde Tasarım Sorunu”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(68), 576-585, 2019.
  22. Gürcüm, Banu H. ve Kartal, Semiha. “Tekstil Tasarımında Esin Kaynaklarını Yansıtma Yöntemleri”. Journal of International Social Research, 14(77), 545-557, 2021.
  23. Gürcüm, Banu H. ve Yalçın, Mahmut. “Geleneksel Tekstil Tasarımı İçin Tasarım Algoritması Önerisi”. Journal of International Social Research, 9(47), 383-395, 2016.
  24. Hasra, İrfan. Hunlardan Günümüze Türk Sanatında Hayvan Figürü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1996.
  25. İlden, Serkan. “Türk İkonografisinde Kartal Motifi”. Problems of Engineering Graphic And Professional Education, Scientific Pedagogical Journal, 15, 42-53, 2012.
  26. Kartal, Semiha ve Alp, K. Özlem. “Mitolojik Kuşlardan Simurg’un Minyatürler Üzerinden Sembolik Anlam Kodları”. Folklor Akademi Dergisi, 4(3), 439-451, 2021.
  27. Kılıçkan, Hüseyin. Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk Bezeme Sanatı ve Örnekleri. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 2019.
  28. Manaz, Selma. Kuş Figürlü Kütahya Seramikleri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2004.
  29. Mülayim, Selçuk. Türk Sanatında İkonografik Dönüşümler Değişimin Tanıkları. 2. Basım, İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2015.
  30. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi, Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar. I. Cilt, 8. Baskı, Ankara: Altınordu Yayınları, 2020a.
  31. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi, Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar. II. Cilt, 8. Baskı, Ankara: Altınordu Yayınları, 2020b.
  32. Öney, Gönül. Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1992.
  33. Özkartal, Mehmet. “Türk Destanlarında Geçen Halı Anlatımları, Halılardaki Hayvan Motifleri ve Renklerinin Dili”. Arış Dergisi, (8), 92-101, 2012.
  34. Sonneveld, Marina Henrieke. “Creating Inspiration In Design Education”. DS 69: Proceedings of E&PDE 2011, the 13th International Conference on Engineering and Product Design Education, London UK, 166-171, 2011.
  35. Steed, Josephine ve Stevenson, Frances. Basics Textile Design 01: Sourcing Ideas: Researching Colour, Surface, Structure, Texture and Pattern. London: AVA Publishing SA, 2012.
  36. Şahin, Can. Türklerde Ejder ve Simurg Motiflerinin Grafik Gelişimi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2001.
  37. Tanpolat, Cansu. Doğu ve Batı Kültürlerinde Başlıca Hayvan Mitleri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Işık Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016.
  38. URL 1: Triko Desenlendirme Eğitim Kitabı, TETAŞ, Erişim Tarihi: 9 Haziran 2022. http://www.tetas.com.tr/tetas_akademi/TETAS_KUTUPHANE/Kitaplar/Triko_Kitap.pdf
  39. Yakartepe, Mehmet ve Yakartepe, Zerrin. Tekstil Teknolojisi: Elyaf’tan Kumaş’a. Tekstil ve Konfeksiyon Araştırma Merkezi, 8. Cilt, 1995.