Dönüşüm Kavramının Böke Üzerinden Değerlendirilmesi

İnsanların doğada gördüklerini zihinsel dünyalarından geçirerek betimledikleri, primitif dönemlerinde çeşitli mağara duvarlarına, kaya parçaları gibi organik nesneler üzerine resimledikleri bilinir. Bu betimlemeler, doğa-insan ilişkisi içerisinde şekillenen davranış biçimlerini, figüratif ya da soyut bir biçimsel anlatım yoluyla doğadaki nesneler üzerine tasvirler yaparak somutlaştırmışlardır. Bu makalede, Türklerin yaşadığı geniş coğrafi alanlarda ve dönemlerde, özellikle Hun İmparatorluğu döneminde adı geçen ve böke olarak bilinen, efsanelerde evren çarkını döndüren, bu özelliğiyle dönüşen ve değişim geçiren unsurun sanata olan etkisi incelenmiştir. İncelememizde öncelikli olarak farklı kültürlerdeki mitolojilerde dönüşüm kavramının ele alınışı ve daha sonra Türk destanlarında bunun böke üzerinden bir sembol halinde kültürel kimliğe dönüştüğü ortaya konulacaktır. Burada, dönüşümü betimleyen anlatı ve biçimsel yaratılarla ilgili yapılan bazı araştırmalar incelenerek sanata etkisi tespit edilmiştir. Bu araştırmanın sonucunda, destanlar gibi sözlü anlatıların etkisiyle şekillenen bu biçimlerin mitik bağlantıları üzerinde durulacak ve böke simgesinin önceki çağlarda ve günümüz düşünce sisteminde edindiği yer ve kavramsal yapısının dönüşüm temelinde ayrıntılı bir biçimde değerlendirmesi yapılarak günümüz sanat ve düşünsel yansımalarına olan etkisine vurgu yapılacaktır.

It is acknowledged that people have depicted what they see in nature by the filter which is their own mental world, on various cave walls and organic objects such as rocks in primitive periods. These depictions embodied the forms of behavior shaped by the nature-human relationship with the use of figurative or abstract ways of formal expression manifested on objects found in nature. In this article, the effect of the factor known as böke in the Hun period, a feature known for turning the wheel of the universe in many legends -which transforms and changes through history- on art is examined, rather than the large geographical areas where the Turks once lived. The concept of transformation in the mythologies of different cultures will be argued priorly and then its transformation into cultural identity as a symbol via the böke in Turkish epics. For this paper, both the research on narrative and formal creations that debate the transformation has been examined and its effect on art has been discussed. As a result of this research, under the influence of oral narratives such as epics, the mythical relations of these forms will be uncovered and the böke symbol will be evaluated in detail on the basis of its place and conceptual structure in the previous and current thoughts/systems while its artistic and intellectual reflections on our age will be emphasized.