Özbek Türkçesinde Bir Sayısından Türeyen Kelimeler

Canlı bir varlık olan dil, değişen ve gelişen şartlara uyum sağlayarak varlığını sürdürür. İnsanoğlu sözle konuşmaya başladığı andan itibaren sürekli yeni kelime türetmeye ihtiyaç duyar. Kalıplaşma, birleştirme, karma, kısaltma, derleme, tarama, örnekseme gibi pek çok yolla sözcük yapılan Türkçede, en çok türetme yöntemi kullanılır. Eklemeli bir dil olan Türkçe, isim ve fiil tabanlarına bazen yapım ekleri bazen de çekim ekleri alarak pek çok yeni sözcük türetme konusunda diğer dillere göre daha gelişmiştir. Her dilde sözcüklere birden fazla anlam verildiğini görmek mümkündür. Öte yandan Türkçede kullanılan her kelimenin bir temel anlam öğesi vardır. Zamanla insanlar kavramları daha etkili, daha somut ve daha kolay anlatabilmek için sözcüklere yeni anlamlar yüklerler. Bu duruma çokanlamlılık adı verilir. Çalışmaya konu olan “bir” sayısı, hem yapım ekleri hem çekim ekleri alarak hem de tarihsel süreç içinde yalın halde yeni anlam ve görevlerde kullanılarak çokanlamlı bir kavram haline gelmiştir. Bu makalede amaç, öncelikle “bir” sayısının etimolojisi üzerine görüşler üzerinde durmaktır. Daha sonra sözcüğün Özbek Türkçesi gramerlerinde nasıl değerlendirildiği ve hangi anlamlarda kullanıldığı üzerinde durulacaktır ve son olarak Özbek Türkçesinde bir sayısından türetilen kelimelerin morfolojik incelemesi yapılacaktır. Çalışmada incelenen her sözcüğünün anlamları verilirken Özbek Tiliniñ İzåhli Luġati I (ÖTİL I) esas alınmıştır. Ayrıca her sözcük için edebî metinlerden örnek cümleler Türkiye Türkçesine aktarılarak verilmiştir.

Language, which is a living being, maintains its existence by adapting to changing and developing conditions. Human beings need to create new words constantly from the moment they start speaking with words. In Turkic languages, where words are made in many ways such as formulaicity, combining, mixing, abbreviation, compilation, scanning, analogy, the derivation method is used the most. It is possible to see that words are given more than one meaning in every language. On the other hand, every word used in Turkish has a basic meaning element. Over time, people attribute new meanings to words in order to explain concepts more effectively, more concretely and more easily. This situation is called polysemy. The number "bir", which is the subject of the study, has become a polysemous concept by taking both inflectional and inflectional suffixes and by using it in new meanings and tasks in a simple form in the historical process. The aim of this article is primarily to focus on the views on the etymology of the number "bir". Then, it will be focused on how the word is evaluated in Uzbek Turkic grammars and in what meanings it is used, and finally, the morphological analysis of words derived from a number in Uzbek Turkic will be made. While giving the meanings of each word examined in the study, Uzbek Tiliniñ Izåhli Luġati I was taken as a basis. In addition, example sentences from literary texts for each word are given by transferring them to Turkish.