Cilt 10, Sayı 85 (Eylül 2021)

Araştırma Makalesi

Anadolu Edvar Geleneği Yaklaşımıyla Makamı Oluşturan Temel İlke ve Öğeler, Hicaz Perde Düzeninden Doğan Otuz Yedi Makam

Yayımlandı 30.09.2021

Cilt 10 Sayı 85 kapak

Öz

Anadolu Edvar Geleneği, XV. yüzyılda oluşmaya başlayan Türk müziği nazariyatını bütünü gören, perdeler arası ilişki temelinde, pratik ve kısa makam tarifleriyle ortaya koyan bir ekoldür. Hareket odaklı bu yaklaşımla perdeler makam seyrine dönüşmüş (transformatif yaklaşım), uygulamayı izah ve ispat amaçlanmıştır. Araştırma, gerekli literatürün taranması ve mevcut durumun saptanarak genel bir görüş kazandırılmasından dolayı betimsel bir araştırma, araştırmanın modeli genel tarama modelidir. Araştırmada, Anadolu Edvar Geleneği ekolünde makamı oluşturan dört temel ilke olan düzen, merkez, seyir ve karar ilkeleri açıklanmıştır. Dört temel ilkenin yanında makamı oluşturan öğeler, gelenekteki perde adlandırmaları ve perdenin makamı temsil etmesi yaklaşımı ortaya koyulmuştur. Araştırmada, Rast perde düzeninden makamların doğuşu ve Rast perde düzeninden farklı perde düzenlerinin doğuşu örneklenmiştir. Hicaz perde düzeninden doğan otuz yedi makam, altı farklı makam çatısı altında kategorize edilmiş ve tarihi kaynaklardan beslenen makam tarifleri verilmiştir. Makam tariflerinden hareketle her bir makam için makama dayalı seyir örneği oluşturulmuş ve nazari analiz yapılmıştır. Sonuç olarak Anadolu Edvar Geleneği yaklaşımıyla makamı oluşturan temel ilke ve öğeler, makam tarifleri, seyir örnekleri ve nazari analiz biçimi, uygulama temelli didaktik bir bakışla somutlaştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler Türk Müziği Nazariyatı, Edvar, Anadolu Edvar Geleneği, Makam, Hicaz, Hicaz Perde Düzeni

Abstract

The Fundamental Principles and Elements Constituting of the Makam Concept With the Anatolian Edvar Tradition, the Thirty-Seven Makams Arising From Hicaz Gamut

The Anatolian Edvar Tradition is an ecole emerging in the 15th century which views Turkish music theory as emanating from the relationships between notes, and its pedagogical approach comprises practical and brief descriptions. In this movement-based approach, the notes become melodic development (melodic shape) of the makam concept (transformative approach), aiming to explain and demonstrate performance. The research is descriptive and based on a general survey model, aiming to conduct a substantial literature review and establish determining the current state of the theory. It will describe the four basic principles of the notion of makam in the Anatolian Edvar Tradition approach, that is, düzen (gamut), centralizations which typically occur at the beginning/center note, melodic development, and resolve note/endings. Furthermore, explanations are offered with regard to the elements that make up makams, the traditional names of notes, and the approach where notes are named after the makams based on them. The emergence of makams from the Rast düzen (Rast gamut) and of different düzens from the Rast düzen are exemplified. Thirty-seven makams arising from the Hicaz düzen (Hicaz gamut) are investigated under six different makam families, and descriptions of makams drawn from historical sources are given. Based on these descriptions, basic melodic developments are formulated for each makam, and theoretical analysis of these examples is made. In conclusion, the fundamental principles and elements of the makam concept with the Anatolian Edvar Tradition are explained from an instructive perspective, and the makam descriptions, theoretical analysis method are simplified, explicated, and instantiated based on performance.

Keywords Traditional Turkish Music, Turkish Music Theory, Anatolian Edvar Tradition, Makam, Hicaz, Gamut

PDF

Kaynakça

  1. Akan, Nesrin. Platon’da Müzik. İstanbul: Bağlam Yayınları, 2017.
  2. Arel, Hüseyin Sâdeddin. Türk Mûsıkîsı Nazariyatı Dersleri. Haz. Onur Akdoğu. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991.
  3. Arısoy, Mithat. Seydî’nin El-Matla İsimli Eseri Üzerine Bir Çalışma. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1992.
  4. Bardakçı, Murat. Derviş Es-Seyyid Mehmet Emin’in Tanbur Perdeleri Risâlesi. Musikişinas, 4, 2000.
  5. Baydar Kutlay, Evren. Bach ve Buffardin’in İstanbul Buluşmasına Türk Müzik Tarihi Bağlamında Bakış. Zeitschrift Für Die Welt Der Türken / Journal of World of Turks, Vol 2, No 2, 2010.
  6. Behar, Cem. Orada Bir Musiki Var Uzakta…XVI. Yüzyıl İstanbul’unda Osmanlı/Türk Musiki Geleneğinin Oluşumu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2020.
  7. Cevher, Muharrem Hakan. Ruh-Perver. İzmir: Sade Matbaacılık, 2004.
  8. ——. Rehber-i Mûsıkî, Tanbûrî Cemîl Bey. İzmir: Ege Üniversitesi Devlet Türk Mûsikîsi Konservatuvarı Yayınları, No.9, 1993.
  9. Ceyhan, Adem. Bedr-i Dilşâd’ın Muradnâmesi I-II. İstanbul: MEBY, 1997.
  10. Çelik, Binnaz Başar. Hızır Bin Abdullâh’ın Kitâbü’l Edvâr’ında ve Makamlar. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2001.
  11. Daloğlu, Yavuz. Yazarı Bilinmeyen Bir Mûsikî Risâlesinden Alınan Perdeler ve Makamlar. Yayımlanmamış doktora tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, 1993.
  12. Doğrusöz, Nilgün. Geleneksel Türk Müziğinde Makâm ve Unsurları. Ankara: Osmanlı, Kültür ve Sanat, cilt 10., 1999.
  13. ——. Harîrî Bin Muhammed’in Kırşehrî Edvârı Üzerine Bir İnceleme. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 2007.
  14. Doğrusöz, Nilgün, Beşiroğlu, Şefika Şehvar ve Uslu, Recep. Harîrî bin Muhammed’in Kırşehrî Edvâr Çevirisinde Perdeler. İTÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 4 (1), 2007.
  15. Duygulu, Melih. Türkiye’nin Halk Müziği Makamları. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2018.
  16. Erguner, Süleyman. Osman Dede, Nâyî. İstanbul: Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt XXXIII, s.461-462, 2007.
  17. Güray, Cenk. Bin Yılın Mirası, Makamı Var Eden Döngü Edvar Geleneği. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2012.
  18. Hatipoğlu, Emrah. Makamlar & Terkibler. Google Kitaplar (e-kitap), 2019.
  19. İrden, Sühan. Türk Musikisinde Düzen, Perde, Makam, Terkib Uygulamaları. Konya: Eğitim Yayınevi, 2020.
  20. Karadeniz, Ekrem. Türk Mûsikîsinin Nazariye ve Esasları. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 1965.
  21. Karahasanoğlu, Songül ve Çıplak, Süleyman Cabir. Modern Sonrası Musiki Nazariyatı Yazımında Paradoksal Bir Eğilim: Kendine Dönüş ve Otantisite Arayışı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research Cilt: 13 Sayı: 72 Ağustos 2020 & Volume: 13 Issue: 72, s.385-401.
  22. Kor, Hacer Meryem. Hans-Georg Gadamer’de Sanat Eseri. Felsefe Arkivi, 48. Sayı, 2018/I, 45-56.
  23. Oter, Tolga. Türk Mûsıkîsi’nde Perde Tâyininin Makâm Algısındaki Yeri. International Social Sciences Studies Journal, (e-ISSN:2587-1587) Vol:7, Issue:83; pp:2223-2233, 2021.
  24. Özkan, İsmail Hakkı. Türk Mûsikîsi Nazariyatı ve Usulleri Kudüm Velveleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2007.
  25. Öztuna, Yılmaz. Türk Mûsikîsi Ansiklopedik Sözlüğü. İstanbul: Orient Yayınları, 2006.
  26. Öztürk, Okan Murat. Makam Müziğinde Ezgi ve Makam İlişkisinin Analiz ve Yorumlanması Açısından Yeni Bir Yaklaşım: Perde Düzenleri ve Makamsal Ezgi Çekirdekleri. Yayımlanmamış doktora tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 2014.
  27. Popescu-Judetz, Eugenia ve Sırlı, Adriana Ababi. Sources of 18th Century Music. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2000.
  28. Popescu-Judetz, Eugenia. Tanbûrî Küçük Artin. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2002.
  29. Sezikli, Ubeydullah. Abdulkâdir Merâgî ve Câmiu'l-Elhân'ı. Yayımlanmamış doktora tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2007.
  30. Şirinova, Zümrüt. Şükrullah’ın İlmü’l-Edvâr’ı. Yayımlanmamış doktora tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2008.
  31. Tekin, Abdülkadir. Hızır Ağa’nın Mûsikî Risâlesi İsimli Yazma Eserinin Transkripsiyonu ve Dönemin Edvarları ile Mukayesesi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, 2003.
  32. Tekin, Demet. Yavuz Sultan Selim’e Yazılan Bir Kitâb-ı Edvâr. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 2003.
  33. Tekin, Hakkı. Ladikli Mehmed Çelebi ve Er-Risâletu'l Fethiyye'si. Yayımlanmamış doktora tezi. Niğde: Niğde Üniversitesi, 1999.
  34. Tıraşçı, Mehmet. Türk Mûsikîsi Nazariyatı Tarihi. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2017.
  35. ——. Türk Mûsikîsi Tarihî Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Eğitim Yayın Evi, 2020.
  36. Tırışkan, Ahmet Gürsel. Hâşim Bey’in Edvârı. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 2000.
  37. Tura, Yalçın. Kantemiroğlu Kitâbu İlmi’l-Mûsikî Alâ Vechi’l-Hurûfat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2001.
  38. ——. Abdülbâki Nâsır Dede, Tedkîk ü Tahkîk, İnceleme ve Gerçeği Araştırma. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2006.
  39. ——. Türk Musikisinin Mes’eleleri. İstanbul: İz Yayıncılık, 1988.
  40. Turabi, Ahmet Hakkı. Mûsikî İbn Sînâ. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
  41. URL 1. Gazi Giray Han’a ait Rekb-i Zavil makamında peşrev notası. https://divanmakam.com/attachments/pesrev-gazi-giray-han-tatar-rekb-i-zavil-v1-pdf.61126/. Erişim Tarihi: 25 Haziran 2021
  42. URL 2. Gazi Giray Han’a ait Rekb-i Zavil makamında saz semaisi notası. https://divanmakam.com/attachments/saz-semaisi-gazi-giray-han-tatar-rekb-i-zavil-v1-pdf.62731/. Erişim Tarihi: 25 Haziran 2021
  43. URL 3. Hamparsum Limonciyan’a ait Eviç-i Bahr-i Nazik makamında peşrev notası. https://divanmakam.com/attachments/pesrev-hamparsum-limoncuyan-evc-i-bahr-i-nazik-v1-pdf.60562/. Erişim Tarihi: 1 Temmuz 2021
  44. URL 4. Hamparsum Limonciyan’a ait Eviç-i Bahr-i Nazik makamında saz semaisi notası. https://divanmakam.com/attachments/saz-semaisi-hamparsum-limoncuyan-evc-i-bahr-i-nazik-v1-pdf.63864/. Erişim Tarihi: 1 Temmuz 2021
  45. URL 5. İbrahim Vefa Efendi (Feraizcizade)’ye ait Gülşen-i Vefa makamında peşrev notası. https://divanmakam.com/attachments/pesrev-ibrahim-vefa-efendi-feraizcizade-gulsen-i-vefa-v1-pdf.60767/. Erişim Tarihi: 20 Haziran 2021
  46. URL 6. İbrahim Vefa Efendi (Feraizcizade)’ye ait Gülşen-i Vefa makamında saz semaisi notası. https://divanmakam.com/attachments/saz-semaisi-ibrahim-vefa-efendi-feraizcizade-gulsen-i-vefa-v1-pdf.63999/. Erişim Tarihi: 20 Haziran 2021
  47. URL 7. Katip Çelebi’ye ait Maveraün-Nehr makamında peşrev notası. https://divanmakam.com/attachments/pesrev-katip-celebi-maveraun-nehr-v1-pdf.60008/. Erişim Tarihi: 15 Haziran 2021
  48. URL 8. Neyzen Raşid Efendi’ye ait Şerefnüma makamında saz semaisi notası. https://divanmakam.com/attachments/saz-semaisi-rasit-efendi-neyzen-seref-i-hamidi-serefnuma-v1-pdf.63386/. Erişim Tarihi: 5 Haziran 2021
  49. URL 9. Paşmakçı, Yücel. Röportaj. https://www.youtube.com/watch?v=4Psh_euTZgs. Erişim Tarihi: 5 Haziran 2021
  50. Uslu, Recep. Ladiki Yeni Sistemci Mi? Son Sistemci Mi? Hangi Müzik Ekolüne Bağlıdır?. Sanatın Gölgesinde, Bölüm 2, İstanbul: İksad Yayınevi, 2020.
  51. ——. Mehmed Hafid Efendi ve Musiki. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2001.
  52. ——. Türk Musikisinde Yeni Bir Dönemlendirme. Medeniyet Sanat, İMÜ Sanat ve Tasarım Fakültesi Dergisi, Cilt:1, Sayı: 2, 2015, s. 91-109.
  53. Uygun, Mehmet Nuri. Kadızâde Tirevî ve Musikî Risalesi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1990.
  54. Yektâ, Rauf. Türk Mûsikîsi. Fr. Çev. Orhan Nasuhioğlu, İstanbul: Pan Yayıncılık, 1986.