Cilt 10, Sayı 85 (Eylül 2021)

Araştırma Makalesi

Hoca Ahmed Yesevi Türbesi Kapı Tokmaklarında Aslan Figürleri ve İkonografisi

Yayımlandı 30.09.2021

Cilt 10 Sayı 85 kapak

Öz

Hoca Ahmet Yesevi eski Türk inançlarını İslamiyet’le harmanlayarak, Türkçe hikmetleriyle Allah aşkına dayalı, hoşgörü ve insan sevgisi ile örülmüş bir tasavvuf anlayışının oluşmasını sağlamıştır. İlk Türk mutasavvıfı Hoca Ahmet Yesevi’nin vefatı sonrasında Yesi şehrinde toprağa verildiği, 12.yüzyılda yapılmış ona ait küçük türbesinin, Emir Timur’un isteği üzerine yeniden Yesevi’nin kabrini de içeren bir külliye anlayışı ile inşa edildiği, Orta Asya’nın bu muhteşem yapısının hemen her devirde önemli bir ziyaretgâh olduğu bilinmektedir. Hoca Ahmet Yesevi’nin hayatı ve eserleri yanında Türkistan Coğrafyasının kalbi olan O’nun kabrini kucaklayan bu ziyaretgâh da bilim insanlarının ilgisini çekmiş, Hoca Ahmed Yesevi Türbesi mimarisi ve süslemeleri yönüyle de incelenerek hakkında araştırmalar yapılmış, bu yapının Türk Sanatındaki yeri ve önemi bakımından değerlendirmelerde bulunulmuştur. Bizim bu noktada Kazakistan’ın Yesi Şehrindeki türbenin de içinde bulunduğu bu ziyaretgâhta dikkatimizi çeken unsur Hoca Ahmed Yesevi Külliyesinde Bakır Kazanlı Odaya açılan ahşap kapının bronz tokmaklarındaki aslan figürleri olmuştur. Kapının her iki kanadında ajur tekniği ile rumi sarmal dallar ve palmetlerle süslenmiş şemse biçimindeki kapı kulpları aslan başı şeklinde birer figürle zemine bağlanmaktadır. Hoca Ahmed Yesevi’nin kabrinin bulunduğu ve aziz hatırasının yaşadığı/ yaşatıldığı bu külliyede buradaki aslan figürlerinin sadece süsleme amacıyla kullanılmadığı ya da genel anlamıyla aslan figürlerinin bu kapılarda sadece kötülüklerden ve düşmanlardan korunmak amaçlı yer almamış olabileceği düşünülmelidir. Makalede aslan figürlerinin İslam öncesi ve İslamiyet’in kabulünden sonraki dönemlerde Türk sanatındaki kullanımı ve taşıdığı sembolik anlamlar üzerinde durulmuş ve kapı tokmaklarında yer alan aslan figürleri özellikle Hoca Ahmed Yesevi hikmetlerinde onunla ilgili menkıbeler ışığında değerlendirilerek bir sonuca varılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler Hoca Ahmed Yesevi, türbe, aslan figürü, ikonografi, kapı tokmakları

Abstract

Lion Figures and Iconography on the Door Knockers of Hoca Ahmed Yesevi Tomb

By blending old Turkish beliefs with Islam, Hodja Ahmet Yesevi ensured the formation of an understanding of Sufism based on Turkish wisdom, love of Allah, tolerance and human love. The first Turkish mystic, Hoca Ahmet Yesevi, was buried in the city of Yesi after his death, and his small tomb, which was built in the 12th century, was rebuilt at the request of Emir Timur with the understanding of a kulliye including Yesevi's tomb. It is known that its structure was an important place of visit in almost every period. In addition to the life and works of Hodja Ahmet Yesevi, this visit, which embraces his tomb, which is the heart of Turkestan Geography, has attracted the attention of scientists, and the Mausoleum of Hoca Ahmed Yesevi was also examined in terms of its architecture and decorations, and it was evaluated in terms of the place and importance of this building in Turkish Art. At this point, the element that draws our attention is the lion figures on the bronze knockers of the wooden door opening to the Room with Copper Cauldron in Hoca Ahmed Yesevi Complex. On both wings of the door, the “şemse”shaped door handles decorated with rumi spiral branches and palmettes with openwork technique are attached to the floor with a lion head figure. There are more small lion heads on both sides of these lion figures, clinging to the şemse. Considering that the tomb of Hodja Ahmed Yesevi is located and that they belong to this complex where the memory of the saint was lived and where he was kept alive, it should be thought that the lion figures here were not used for decoration purposes only, or that the lion figures were not only for protection from evil and enemies. In the article, the use of lion figures in Turkish art before and after the adoption of Islam and their symbolic meanings is emphasized and the lion figures on the door knockers are evaluated in the light of the legends about him, especially in the wisdom of Hodja Ahmed Yesevi and it is tried to come to a conclusion. Despite the inability of such a bond materially, the descendants of Hodja Ahmed Yesevi to Hz. Ali's attachment to Hz. Ali is seen as the "Lion of Huda", and the three numbers that the Turks include in Islamic Sufism and Sufism are primarily Allah, Hz. Muhammad and the Hz. Ali, and the fact that these three lion figures are on the door make these lion figures away from being an ordinary decoration element.

Keywords Ahmed Yesevi, tomb, lion figure, iconography, door knockers

PDF

Kaynakça

  1. Aslanapa, Oktay. Hazret-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevi ve Türbesi, Erdem Dergisi, Hoca Ahmet Yesevi Özel Sayısı,Atatürk Kültür Merkezi, c.7, Sayı:21, 977-979,1995.
  2. Ayhan, Gökben. Çoban Mustafa Paşa Külliyesi’nin Ejder Başlı Kapı ve Pencere Halkaları Hakkında, Uluslararası Çoban Mustafa Paşa ve Kocaeli Tarihi-IV.Kültür Sempozyumu, C.3, 1665-1690, 2018.
  3. Bayram,Abdülkadir. Seyyid Yahyâ Şirvânî’nin Şifâü’l-Esrâr Adlı Eserinde Sayı Kavramı, Turkish Studies Language And Literature, Volume 14 Issue 2, 2019, p. 379-397
  4. Bedî‘ûz-Zamân Ebû’l-‘İzz İsmâ‘îl b. er-Rezzâz el-Cezerî. El-Câmi‘ Beyne’l-‘İlm ve’l-‘Amel En-Nâfi‘ Fî Eş-Şınaâ‘ti’l- Hiyel,(Sevim Tekeli-Melek Dosay-Yavuz Unat, Çev.), Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2002.
  5. Bice, Hayati. Pir-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevi, Ankara:Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2016.
  6. Bilici,Z. Kenan. Cizre Ulu Camisi Kapı Tokmaklarının İkonografik ve Kronolojik Değeri Üzerine Bir Etüt, Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar (Güner İnal’a Armağan), 73-86,1993.
  7. Bozkurt, Nebi. Şemse,Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 38 (2010), 518, 2010.
  8. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, İstanbul: Ağaç Kitabevi, 2009.
  9. Çetin, İsmet. Türk Halk Edebiyatında Hz. Ali, Türk Halk Edebiyatında Hz.Ali, Tarihten Teolojiye İslam İnancında Hz. Ali, A. Yaşar Ocak(Ed.), Ankara: Türk Tarih Kurumu, 193-216, 2005.
  10. Çoruhlu, Yaşar. Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi, İstanbul:Ötüken Yayınevi, 2014.
  11. Eraslan, Kemal. Ahmed-i Yesevî, Yesevîlik Bilgisi, Ankara:Ahmet Yesevî Vakfı Yayınları, 1998.
  12. Jong, Frederick de. Bektaşilikte İkonografi, Tarihten Teolojiye İslam İnancında Hz. Ali, A. Yaşar Ocak (Ed.), Ankara: Türk Tarih Kurumu, 251-276,2005.
  13. Karamağaralı, Beyhan. Ahlat Mezartaşları, Ankara: Kültür Bakanlığı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1992.
  14. -----İçiçe Daire Motiflerinin Mahiyeti Hakkında, Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar, Güner İnal’a Armağan, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 249-270, 1993.
  15. Keleş, Reyhan. Ahmed Yesevî’nin Hikmetlerinde Sayı Sembolizmi, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 23, 561-586, 2019.
  16. Kuru, Çakmakoğlu Alev. Ortaçağ Türk Mimarisinde Hz. Ali Yazıları, Milli Folklor, c.10, Sayı:74,46-69, 2007.
  17. Mols, Luitgard, Eva Maria. Mamluk Metalwork Fittings in Their Artistic and Arc Architectural Context, Netherlands,2006.
  18. Nurmuhammedoğlu,Naim-Bek. Hoca Ahmed Yesevi Türbesi, Hayati Bice (Ed.), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı,1991.
  19. Ocak, A. Yaşar. Türk Sûfîliği’ne Bakışlar, İstanbul: İletişim Yayınları, 2000.
  20. Olguner, Fahrettin. Tasavvuf Dünyası İçinde Hace Ahmet Yesevi, Hoca Ahmet Yesevi Özel Sayısı, Erdem Dergisi, cilt:7, Sayı:21, 941-948,1995.
  21. Öney, Gönül. Anadolu Selçuklu Mimarisinde Aslan Figürü, Ankara Üniversitesi Anadolu (Anatolia) Dergisi, XIII, 1- 41,1971.
  22. -----.Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süsleme ve El Sanatları,İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları,1992.
  23. Öztürk, Şükrü. Türk Kültüründe Aslan, Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi,cilt: 2 - Sayı: 2,18-39,2019.
  24. Parla, Canan. Diyarbakır Artuklu Dönemi Urfa Kapısı’nın Figürlü Kabartmalarına İkonografik Yaklaşım, International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic (10/6) Spring 2015, pp. 763-788, 2015.
  25. Sinanoğlu, Abdülhamit . İslâm Düşüncesinde "İnsan-ı Kâmil" Anlayışı ve Allah ile İlişkilendirilmesinin Teolojik Değeri, Kelam Araştırmaları,6:2, 93-114, 2008.
  26. Tekin, B. Burcu. Timur Döneminde Mimari Bezeme Olarak Ahşap Kullanımı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Hacettepe Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2000.
  27. Tekin, K. Hakan. Hoca Ahmet Yesevi Türbesi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Hacettepe Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2000.
  28. Yitik, A. İhsan. Doğu Dinleri, İstanbul: İsam Yayınları, 2014.
  29. Yüksel, M.Şamil. El- Makrizi (Kitab es Suluk) ve İbn Hacer(İnba’ el -Gumr)’de Timur ile ilgili Kayıtlar ve Çağdaşı Arap Tarihçilerine Göre Timur Tasviri,( Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), T.C. Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir, 2001.