Cilt 10, Sayı 78 (Şubat 2021)

Araştırma Makalesi

Kumaş Dokumacılığının Anadolu’daki Coğrafi Dağılımı

Yayımlandı 28.02.2021

  • Hatice Feriha Akpınarlı Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi image/svg+xml
  • Mualla Gözde Çalışkan Çoban Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi image/svg+xml
Cilt 10 Sayı 78 kapak

Öz

Tarihinin her döneminde farklı toplumlarda sanat dalları çok çeşitlilik göstermiştir. Bu dallardan biri de geleneksel tekstil sanatlarından kumaş dokumacılığı olup kumaş, Türklerin yaşadığı her bölgede farklı teknik, motif ve kompozisyon özelliklerini yansıtır biçimde yoğun olarak üretilmiş ve üretilmektedir. Anadolu’nun, önemli tekstil merkezlerinden olması kumaş dokumacılığındaki zenginliğin sebeplerinden olup coğrafi bölgelerde kendine özgü, kültürel kimlik unsuru olan dokuma kumaş türleri bulunmaktadır. Çalışmanın amacı; Anadolu’da dokunmuş ya da dokunmakta olan farklı özellikte geleneksel kumaş dokumalarının çeşit ve özelliklerini belirleyerek coğrafi dağılımını oluşturmakdır. Araştırmada tarama yöntemi kullanılmıştır. Çalışmanın evreni Anadolu’da dokunan geleneksel kumaşlar, örneklemi ise 7 bölgeden tesadüfi örnekleme yoluyla seçilen 32 adet geleneksel el dokuma kumaşlardır. Veri toplamada konu ile ilgili yazılı kaynaklar incelenmiştir. Çalışmanın sonucunda; kumaşların görünüm farklılıkları olmasına rağmen, çoğunlukla kamçılı tezgahta üretildikleri, pamuk ipliği yoğun olmakla birlikte ipek, yün, floş, keten, tiftik, kıl ve kendirin kullanıldığı, zemin örgüsünde bezayağı, desen örgüsünde atkı brokar tekniğinin uygulandığı, hammaddenin doğal renginin tercih edildiği, birçok geleneksel kumaş ile ilgili coğrafi işaretin alındığı, coğrafi dağılımda en çok Ege ve Karadeniz bölgelerinin olduğu tespit edilmiştir. Tarihsel dokuma mirasımız olan diğer kumaşlarımızında tescillenip koruma altına alınması gerekmektedir. Kültürel kimliğimizin canlı birer belgesi olan dokumalarımızı yaşatmak için yeni projeler yapılmalıdır.

Anahtar Kelimeler Anadolu, kumaş, dokuma, geleneksel el dokumaları, coğrafi işaretler

Abstract

Geographical Distribution of Fabric Weaving in Anatolia

In every era of its history, the art branches have varied a lot in different societies. One of these branches is fabric weaving from traditional textile arts. The fabric is densely produced and continues to be produced in every region where Turks live, representing different technical, motive and compositional characteristics. The fact that Anatolia is one of the important textile centers is one of the reasons for the substantiality of fabric weaving, and there are textile fabric types that are specific cultural identity elements in geographical regions. The aim of this study is compose the geographical distribution by determining the types and characteristics of traditional fabric weavings with different characteristics woven or continue to be woven in Anatolia. Survey research design was used in this study. The universe of this study is traditional fabrics woven in Anatolia, and the sample is 32 traditional handwoven fabrics selected by random sampling from 7 regions. To collect data, written sources related to the subject were examined. As a result of this study; although there are differences in appearance of the fabrics, it has been revealed that they are mostly produced on whipped looms and mostly using cotton yarn, but silk, wool, floss, linen, angora wool, bristle and flax It has also revealed that plain weave in the ground knitting, weft brocade technique in pattern knitting was used, being preferred the natural color of the raw material, geographical sign related to many traditional fabrics are taken and in geographically distribution was mostly the Aegean Sea & Black Sea. The other fabrics, which are our historical weaving heritage, also need to be registered and protected. New projects should be made to keep the our weavings alive which are living documents of our cultural identity.

Keywords Anatolia, fabric, woven, traditional hand weaving, geographical signs

PDF

Kaynakça

  1. Acar, Sedef. «Kızılcabölük'ten Bir Dokuma Ustası:Ömer Kartoğlan .» Uluslararası Geleneksel El Sanatları Ustaları Sempozyumu. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 2011. 1-15.
  2. Akpınarlı, Feriha ve Hatice Tozun. «Tekirdağ Karacakılavuz Dokumalarının Teknik ve Motif Özellikleri.» Gazi Üniversitesi 1. Ulusal El Sanatları Sempozyumu. Ankara: Gazi Üniversitesi Türk El Sanatları Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, 2008. 11-14.
  3. Akpınarlı, Feriha ve Songül Kuru. Yeşil Üzümlü Dokumaları . Yeşil Üzümlü-Fethiye : Gazi Üniversitesi, 2014.
  4. Akpınarlı, H. Feriha. Şanlıurfa Cülha Dokumacılığı. Şanlıurfa: Şanlıurfa İli Kültür Eğitim Sanat ve Araştırma Vakfı Yayınları, 1996.
  5. Akpınarlı, H.Feriha ve Ebru Çatalkaya Gök. “Geleneksel Manusa Dokumaların Teknik, Motif Analizi ve Yeniden Uygulanması”. İdil Dergisi Cilt 5, Sayı 20, Volume 5, Issue 24 (2016): 1123-1144.
  6. Arlı, Mustafa, Feryal Söylemezoğlu ve Zeynep Erdoğan. «Ayancık İlçesinde Keten El Dokumacılığı.» 2000'li Yıllarda Türkiye'de Geleneksel Türk El Sanatlarının Sanatsal, Tasarımsal ve Ekonomik Boyutu Sempozyumu. Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü Yayınları, 1999. 14-19.
  7. Arslan, Arzu ve Fatma Nur Başaran. «Giresun, Şebinkarahisar İlçesinin Kültürel Mirası:Tamzara Bezi.» TÜBA-KED (2018): 177- 196.
  8. Ateşok, Ebru Atıcı. «Babadağ Dokumacılığı ve İlçede Üretilen Düz Dokumaların Bazı Özellikleri-Yüksek Lisans Tezi.» 2005. Ankara Üniversitesi Açık Erişim Sistemi. 20 Mayıs 2018. http://acikarsiv.ankara.edu.tr/browse/3016/.
  9. Balota, Büşra ve Günay Atalayer. «Karadağ'dan Geleneksel Bir Karşılaştırma ‘Dobrodole-Mahrama ve Pojas’.» 21-23 Mart 2016. Anadolu’ya Doku”N”an Bezler, BEZCE2016. 20 Mayıs 2018. http://docplayer.biz.tr/46439077-Asirlar-oncesinden-bir-miras-kesan-cesan-bezi.html.
  10. Başaran, Fatma Nur. «Anadolu Geleneksel Bez Dokumacılığından Bazı Örnekler Ve Günümüzdeki Durumu.» Arış Halı, Dokuma Ve İşleme Sanatları Dergisi (2018): 14-25.
  11. —. «Bayburt Yöresinde Geleneksel "Ehram Dokumacılığı" Üretim Teknikleri, Motif ve Kompozisyon Özellikleri.» Kış 104. Sayı 2014. Milli Folklor. 15 Nisan 2018. http://millifolklor.com/PdfViewer.aspx?Sayi=104&Sayfa=148.
  12. —. «Çanakkale İli Biga İlçesindeki Pomak Dokumaları.» Erdem Halı Özel Sayısı-1 (1999): 49-52.
  13. Başaran, Fatma Nur ve HanifeYarmacı. «Karacakılavuz Dokumalarının Teknik, Renk ve Kompozisyon Özellikleri.» Umyos 6. International Vocational Schools Symposium. Bosnia & Herzegovina, 2017. 19-27.
  14. Derman, Sevim ve Feryal Söylemezoğlu. «Tire-Beledi Dokumaları.» 2015. Ayk Maddi Kültür 1.Cilt. 07 Mayıs 2018. http://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01/DERMAN-Sevim-S%C3%96YLEMEZO%C4%9ELU-Feryal-T%C4%B0RE-BELED%C4%B0-DOKUMALARI.pdf.
  15. Develioğlu, Yakude. «Kandıra Bezi Üzerine Yapılan İşleme Teknikleri.» Gazi Üniversitesi 1. Ulusal El Sanatları Sempozyumu. Ankara: Gazi Üniversitesi Türk El Sanatları Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, 2008. 99-105.
  16. Diyarbakır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. Kültürel Detaylar- El Sanatları. tarih 08 Mayıs 2018. yok. http://www.diyarbakirkulturturizm.gov.tr/TR,56888/el-sanatlari-ve-hediyelik-esya.html.
  17. Eraslan, Işıl ve Günay Atalayer. «Anadolu'da "Alaca" Üzerine Bir Karşılaştırma .» Akdeniz Sanat Dergisi (2013): 251-263.
  18. Erim, Özge Usluca, Handan Demir ve F. Yelda Gezicioğlu. «Kültürel Mirasın Yaşatılmasına İlişkin Paylaşımlı Bir Çalışma "Mezitli Dokuma Projesi".» İdil Dergisi Cilt 6, Sayı 38, Volume 6, Issue 38 (2017): 2933-2948.
  19. Gönül, Macide. «Dokumacılığın tarihçesi ve en eski dokuma aletleri .» 1964. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Antropoloji Dergisi. 20 Mart 2018. http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/71/1793/18921.pdf.
  20. Gürcüm, Banu H. ve Fatma Nur Başaran. «Creating Modern Designs With Pomak Weaving.» e-Journal of New World Sciences Academy (2009): 153-168.
  21. Gürsoy, Hatice ve Banu Aydın. «Beypazarı Dokuma Ustası Hayati Erdemli.» Uluslararası Geleneksel El Sanatları Ustaları Sempozyumu. Ankara: Atatürk
  22. Gürsu, Nevber. Türk Dokumacılık Sanatı Çağlar Boyu Desenler. İstanbul: Redhouse Yayınevi, 1988.
  23. Hız, Kevser ve N.Rengin Oyman. «Burdur İli Geleneksel Mekikli Dokumaları.» SDÜ ART-E Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi (2016): 129-154.
  24. İmer, Zahide. «Diyarbakır'da İpekçilik ve Dokumacılık.» tarih yok. 02 Mayıs 2018. academia.edu. https://www.academia.edu/20106067/D%C4%B0YARBAKIRDA_%C4%B0PEK%C3%87%C4%B0L%C4%B0K_ve_%C4%B0PEK_dOKUMACILIK.
  25. —. Gaziantep Yöresinde Üretilen Kutnu, Alaca ve Meydaniye Kumaşlarının Bazı Teknolojik Özellikleri. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, 2001.
  26. —. «Gürün Şalları ile İran Şallarının Benzerliğinin Tarihsel Paralelliği.» tarih yok. Academia. 01 Mart 2018. www.academia.edu.
  27. —. Ankara Sofunun Dünü ve Bugünü. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara:Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1992.
  28. İnalcık, Halil. Türkiye Tekstil Tarihi üzerine araştırmalar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2008.
  29. Kocaman, Ali. «Trabzon- Çarşıbaşı El Dokuma Kumaşı:Keşan.» 2000'li Yıllarda Türkiye'de Geleneksel Türk El Sanatlarının Sanatsal, Tasarımsal ve Ekonomik Boyutu Sempozyumu. Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü Yayınları, 1999. 181-182.
  30. Ortaç, Hülya Serpil. «Ankara İli Nallıhan İlçesi Örtme Dokumaları.» 2015. AYK. Nisan 2018. http://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01/ORTA%C3%87-H%C3%BClya-Serpil-ANKARA-%C4%B0L%C4%B0-NALLIHAN-%C4%B0L%C3%87ES%C4%B0-%C3%96RTME-DOKUMALARI.pdf.
  31. Önlü, Nesrin. «Ege Bölgesi El Dokuma Kaynakları.» Sanat Dergisi (2010 ): 47-60.
  32. Özbağı, Tevhide, et al. Göynük El Sanatları. Ankara: Gazi Üniversitesi Türk El Sanatları Araştırma ve Uygulama Merkezi, 2010.
  33. Özçelik, Selahittin. «Kızılcabölük'ün Dokumacılık Serüveni XIX.Yüzyıl Ortalarından XX.Yüzyıl Ortalarına (1844-1950).» Kızılcabölük Geleneksel Dokumalar Sempozyumu. Denizli: Kızılcabölük Belediyesi Yayınları, 2008. 1-13.
  34. Saatçıoğlu, Kenan. «Yüksek Lisans Tezi .» Geleneksel Türk El Dokumalarından Rize Bezi'nin(Feretiko) Süsleme Teknikleri İle Giysiye Uyarlanması. Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012.
  35. Sarıoğlu, Halide. «Eflani Çember Dokumaları ve Bu Dokumaların Günümüz Tasarım Anlayışı İle Değerlendirilmesine Yönelik Öneriler.» Türkye'de El Sanatları Geleneği ve Çağdaş Sanatlar İçindeki Yeri Sempozyumu . Ankara: Kültür Bakanlığı HAGEM Yayınları, 1997. 256-263.
  36. —. Eflani ve Boyabat Çember Dokumaları Üzerine Bir Araştırma. (Yayınlanmamış doktora tezi). Ankara:Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1994.
  37. Sarıoğlu, Halide, Betül Özmen ve A.Pelin Sarıoğlu. «Kızılcabölük Kumaş Dokuma Geleneğinin Geçmişinden Örnekler.» Kızılcabölük Geleneksel Dokumalar Sempozyumu. Denizli: Kızılcabölük Belediyesi Yayınları, 2008. 35-45.
  38. Sezgin, Şerife. «Buldan Dokumaları ve İşlemeleri.» 1. Ulusal El Sanatları Sempozyum Bildirileri. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi , 1981. 321-333.
  39. —. «Geleneksel Yeşilyurt Dokumalarının Günümüz Koşullarında ve Anlayışında Yeniden Değerlendirilmesi.» Türkiye'de El Sanatları Geleneği ve Çağdaş Sanatlar İçindeki Yeri Sempozyumu. Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü Yayınları, 1997. 252-255.
  40. Soysaldı, Aysen. «Bolu-Göynük Tokalı Örtmeleri.» Motif Akademi Halkbilimi Dergisi (2010): 150-163.
  41. Soysaldı, Aysen ve Zeynep Balkanal. «Burdur'da Yapılan Bir El Dokuması "İbecik Bezi".» 3. Uluslararası Türk El Dokumaları (Tekstil) ve Geleneksel Sanatlar Kongresi/Sanat Etkinlikleri. Konya: Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2011. 149-156.
  42. Sökmen, Sultan ve Filiz Nurhan Ölmez. «Bitlis’te Geleneksel Gej Dokumacılığı.» Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi 2.4 (2013): 173-186.
  43. Şanlı, Hürrem Sinem ve Zeynep Tezel. «Burdur İli Mehmet Ekif Ersoy Halk Eğitim Merkezi Çalışmaları Kapsamında Alaca Dokumaları .» ART-E SDÜ Teke Yöresi Kültürel Değerleri Özel Sayısı (2014): 83-95.
  44. Şentürk, Sema. Şile Bezi Dokuması ve İşlemesi. (Yüksek lisans tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, El Sanatları Eğitimi Ana Bilim Dalı, 1995.
  45. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. «2017/14 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 26 Eylül 2017. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  46. —. «2017/7 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 15 06 2017. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  47. —. «2017/16 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 01 11 2017. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  48. —. «2017/19 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 15 12 2017. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  49. —. «2018/27 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 16 04 2018. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  50. —. «2018/33 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 16 07 2018. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  51. —. «2019/57 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 16 07 2019. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  52. —. «2019/62 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 01 10 2019. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  53. —. «2019/64 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 01 11 2019. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  54. —. «2019/68 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 02 01 2020. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  55. —. «2019/69 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 15 01 2020. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  56. —. «2020/90 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 01 12 2020. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  57. —. «2020/91 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni.» 15 12 2020. T.C. Türk Patent ve Marka Kurumu. http://bulten.turkpatent.gov.tr/bulten/.
  58. Tezcan, Hülya. Atlaslar Atlası. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1993.
  59. Tonus, Emine ve Hülya Kaynar. «Zonguldak Ereğlisi Elpek Bezi Dokumacılığı’nın Gelişiminde Yeni Tasarımların Önemi Ve Örnek Çalışmalar.» Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 8.15 (2015): 31-60.
  60. Türkoğlu Dalgıç, Aysel. «Sanatta Yüksek Lisans Tezi.» Zonguldak İli Ereğli İlçesi Elpek. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.
  61. Uğurlu, Aydın ve Servet Senem Uğurlu. «Yörenin Kültürel Kimliği Olarak Buldan Bezi.» Buldan Sempozyumu. Denizli, 2006. 275- 280.
  62. Uzun, Aslı. Şile Yöresi Şile Bezi Dokumacılığının Günümüzdeki Durumu (Yüksek lisans tezi). İstanbul:Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, 2009.
  63. Yanar, Ayşem ve Feriha Akpınarlı. «Geleneksel Ankara Sof Dokumaları.» Ankara Araştırmaları Dergisi 4.2 (2016): 170-179.
  64. Yaşar, Neslihan ve Gülcan Batur. «Ödemiş Yöresi İpekli Dokumacılığının Günümüzdeki Durumu.» 21-23 Mart 2016. Anadolu’ya Doku”N”an Bezler, BEZCE2016. 20 05 2018. http://docplayer.biz.tr/46439077-Asirlar-oncesinden-bir-miras-kesan-cesan-bezi.html.
  65. Bağlantı 1: https://www.ci.gov.tr/Files/GeographicalSigns/7fbaed8d-63a9-45de-a99f-bbe7522fb7af.pdf Erişim Tarihi:18.12.2020.
  66. Bağlantı 2: https://www.ci.gov.tr/cografi-isaretler/detay/37992 Erişim Tarihi:20.05.2020
  67. Bağlantı 3:http://kulphem.meb.k12.tr/icerikler/ipek-dokuma-sallarimizda-diyarbakir-pusi-deseni_9360696.html Erişim Tarihi:20.05.2020
  68. Bağlantı 4: https://www.ci.gov.tr/Files/GeographicalSigns/396.pdf Erişim Tarihi:20.05.2020
  69. Bağlantı 5: https://www.ci.gov.tr/cografi-isaretler/detay/38587 Erişim Tarihi:20.05.2020.