Cilt 9, Sayı 74 (Ekim 2020)

Araştırma Makalesi

Bazı Kaynaklara Göre Osmanlı Döneminde Payendaz Kullanımı

Yayımlandı 30.10.2020

Cilt 9 Sayı 74 kapak

Öz

Türkler, Selçuklu ve Osmanlı döneminde çok güçlü bir dokumacılık kültürü geliştirmişler ve olağanüstü kumaşlar üretmişlerdir. Osmanlı dönemi dokumacılığı, özellikle 16. yüzyılda en görkemli dönemini yaşamıştır. Osmanlı’da “Saray Kumaşları” diye adlandırılan kumaşlar çok zengin malzeme ve desen içeriğine sahip, yüksek teknik ile dokunmuş kumaşlar olarak ticari unsur olarak da önemliydi. Osmanlı dönemi kumaşçılığı o kadar görkemli bir dönem yaşamıştır ki, padişahların yürüdüğü yollara altın ve gümüş karışımlı, ipekli kumaşlar serilmesi gelenek olmuştur. “Payendaz”, padişahın yürüdüğü yollara serilen kalın kumaştan yolluklara verilen bir isimdir. Osmanlı döneminde payendaz kullanımı ile ilgili günümüz kaynaklarında çok fazla yayın ve görsel olmadığı gözlemlenmiştir. Payendaz kumaşların Osmanlı kumaş sanatında kullanımına ilişkin, aynı zamanda teknik ve sanatsal özelliklerini ele alan yeterli kaynak olmadığı tespit edildiğinden bu çalışma yapılmıştır. Çalışmada, alanyazın çalışmalarının taraması gerçekleştirilmiştir. Tarama sonucu saptanan yazılı ve görsel kaynaklar sınıflandırılarak, kaynaklarda geçen bilgi ve görseller derlenmiştir.

Anahtar Kelimeler Osmanlı dönemi, ipekli, ipekli kumaş, ipekli yer örtüsü, Payendaz

Abstract

The Use of Payendaz in the Ottoman Period According to the Some Resources

The Turks developed a very strong weaving culture and produced extraordinary fabrics in the historical period, especially in the Seljuk and Ottoman periods. Ottoman weaving lived its most magnificent period especially in the 16th century. The fabrics that have a very rich material and pattern content, called Ottoman “Palace Fabrics”, were woven with high technique, was an important commodity as a commercial element. Ottoman-era fabrication has experienced such a magnificent period that it was customary to lay silk fabrics with gold and silver mixture on the roads where the sultans walked. These fabrics were called Payendaz. "Payendaz" were thick fabric runners laid on the roads that the sultan walked. In the literature review, it has been observed that there are not many written publications and visuals about the use of "Payendaz" in the Ottoman period. This study has been conducted since it has been determined that there are not enough sources regarding the use of Payendaz fabrics in Ottoman fabric art, as well as dealing with their technical and artistic features. The study has been prepared using the literature review method. First of all, literature review was carried out. Written and visual sources determined as a result of the scanning were classified and interpreted by compiling the information and images in the sources.

Keywords Ottoman period, Silk, Silk fabric, Silk ground cover, Payendaz

PDF

Kaynakça

  1. Akpınarlı, Feriha ve Zeynep Balkanal (2012). “16-18. Yüzyıllarda İstanbul’da Üretilen Kumaşlarda Bitkisel Bezemelerin İncelenmesi”, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi / 2012-1 (Ocak-Haziran) (Balkan Özel Sayısı-I): 179-209.
  2. Atasoy, Nurhan. vd. (2001). İpek: Osmanlı Dokuma Sanatı, İstanbul: TEB İletişim ve Yayıncılık.
  3. Aypay, İrfan (2005). “Klasik Türk Şiirinde Nevruzun İşlenişi”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. Cilt 7. Sayı 2: 1-12.
  4. Berkol, Ceyhun (2013). Yazılı Kaynaklarda Yer Almış Osmanlı Kumaşlarının İrdelenmesi. Sanatta Yeterlik Tezi. İstanbul: Haliç Üniversitesi.
  5. Cenkmen, Emin (1948). Osmanlı Sarayı ve Kıyafetleri, İstanbul: Türkiye Yayınevi.
  6. Cimilli, Canan (2007). Topkapı Sarayı’nın Anıtsal Kapılarının İşlev ve Sembolizm Açısından İncelenmesi, Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi.
  7. Boeschoten, Hendrik ve Martin van Bruinessen (1988). Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Mısır, Sudan, Habeş (1672-1680). 10.Cilt. İstanbul: Devlet Basımevi.
  8. Çuhadâr Hafız Hızır İlyas Ağa (1987). Tarih-i Enderun/ Letaif-i Enderun 1812-1830. (Haz. Cahit Kayra), İstanbul: Güneş Yayınları.
  9. Gönül, Macide (1965).“Türk Padişahları Giyimleri Seksiyonu”, Türk Folklor Araştırmaları. Cilt: 9, S:188: 3673-3677.
  10. Gönül, Macide (1968). “Topkapı Sarayı Müzesinde Bulunan Padişah Kaftanları”. Türk Etnografya Dergisi.S:10: 56-66.
  11. Gürsu, Nevber (1988). Türk Dokumacılık Sanatı, İstanbul: Redhouse Yayınevi.
  12. Iida, Miki (2012). “Florentine Textiles for the Ottoman Empire in the Seventeenth Century”, Hitotsubashi Üniversitesi Arşivi, Tokyo, Mediterranean World, 21: 179-196.
  13. İpek, Abdulmuttalip (2016). “Nedim’in “Köşk Kasidesi” ne Namık Kemal ve Ziya Paşa’nın Nazirelerinin Tâhirü’l-Mevlevî Tarafından Şerhi”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı: 56: 981-1030.
  14. Kartal Semiha ve Banu Hatice Gürcüm (2018). Seraser Dokumalardan Esinlenen Bir Tekstil Koleksiyonu, Akademik Sanat Dergisi. Cilt 3, Sayı 6: 64-85.
  15. Koçu, Reşad Ekrem (1967). Türk Giyim, Kuşam ve Süslenme Sözlüğü. Ankara: Sümerbank Kültür Yayınları. Başnur Matbaası.
  16. Kurul, Mustafa (2012). 17. Yüzyıl Osmanlı Hâssa Terzileri, Doktora Tezi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi.
  17. Mutlu, Serap, vd. (2017). Osmanlı Saray Kumaş Desenlerinin Giysi Yüzey Tasarımlarında Kullanılması, 3. International Congress on Political, Economic and Social Studies (ICPESS). http://www.registericpess.org/index.php/ICPESS/article/download/2185/433, erişim tarihi: 27.07.2020.
  18. Necipoğlu, Gülru (1991). Architecture, Ceremonial and Power: The Topkapı Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries, New York: Architectural History Foundation.
  19. Necipoğlu, Gülru (2007). 15. ve 16. yüzyılda Topkapı Sarayı Mimari, Tören ve iktidar, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  20. Oğuz, Burhan (2004). Türkiye Halkının Kültür Kökenleri, İstanbul: Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları.
  21. Ortaylı, İlber (2008). Osmanlı Sarayında Sanat, İstanbul: Yitik Hazine Yayınları.
  22. Öz, Tahsin (1937). “Bir Saray Düğünü”, Yedigün Dergisi, Sayı: 224: 7 (http://earsiv.sehir.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11498/3844/001582099010.pdf?isAllowed=y&sequence=3, erişim tarihi: 26.07.2020).
  23. Öz, Tahsin (1946). Türk Kumaş ve Kadifeleri. Cilt: I. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
  24. Öz, Tahsin (1950). Türk Kumaş ve Kadifeleri Cilt:2. 17. – 19. Yüzyıl ve Kumaş Süslemesi, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Basımevi.
  25. Özata, Murat (2012). Osmanlı İpekli Kumaşlarının Analizi ve Modern Jakarlı Dokuma Makinelerinde Tekrar Dokunması, Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi.
  26. Özen Esiner, Mine (1980-81). “Türkçe’de Kumaş Adları”, Tarih Dergisi, Sayı XXXIII, İstanbul Edebiyat Fakültesi Basımevi.
  27. Özen Esiner, Mine (1982). “Türkçe'de Kumaş Adları”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Fatih Sultan Mehmed’e Hatıra Sayısı, Edebiyat Fakültesi Matbaası.
  28. Özkan, Ömer (2007). Divan Şiirinin Penceresinden Osmanlı Toplum Hayatı: XIV-XV yüzyıl, İstanbul: Kitabevi Yayınları; 310.
  29. Öztoprak, Nihat (2010). “Divan Şiirinde Giyim Kuşam Üzerine Bir Deneme”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi S.4: 103-154.
  30. Öztürk Gencal, Zeynep (2010). 16. ve 17. Yüzyıl Osmanlı Kaftanları, Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Haliç Üniversitesi.
  31. Reyhanlı, Tülay (1983). İngiliz Gezginlerine Göre XVI. Yüzyılda İstanbulʼda Hayat (1582-1599), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  32. Sezgin Şerife ve Nesrin Önlü (1994). “Osmanlı Klasik Dönem İpekli Saray Kumaşları”, Tekstil ve Mühendis Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 43-44: 48-51.
  33. Soyyiğit, Derya (2013). Şakā’iku’n-Nu‘Mâniyye Tercümesi Hadâiku’r-Reyhan Minyatürlerinin Renk ve Kompozisyon Açısından Çözümlenmesi, Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
  34. Şahin, Esma (2016). “Osmanlı Şiirinden Giyim-Kuşam Literatürüne Bazı Ekler”, Journal of Turkish Language and Literature Sayı:2, Cilt: 2: 129-146.
  35. Taş, Hakan (2010). Dîvân (İnceleme-Metin-Çeviri-Açıklamalar-Dizin), Vusûlî, [ö. 1000/1592], Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 3308.
  36. Tezcan Hülya ve Selma Delibaş. (1980). The Topkapı Saray Museum. Costumes, Embroideries and Other Textiles. Translated, Expanded and Edited by J. M. Rogers, Boston: Little Brown and Company.
  37. Tezcan, Hülya (2002). Osmanlı Dokumacılığı Türkler, 12, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
  38. Uğurlu, Servet Senem (Başarır) (2001). Klasik Osmanlı Dönemi (16. yüzyıl-17. yüzyıl) Saray Dokumalarının Motif Gelişimleri ve Kompozisyon Sistematiği, Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi.
  39. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1984). Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilâtı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  40. Yardımcı, Kevser Gürcan (2016). “Osmanlı Dönemi Dokuma Sanatı Ürünlerinden Örnekler”, Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), Sayı: 2 (Özel Sayı 1): 219-241.
  41. URL1-https://www.millisaraylar.gov.tr/blog/dokumanin-saltanati-hereke-kumaslari, erişim tarihi: 03.06.2020
  42. URL2-https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1rm%C4%B1z%C4%B1_hal%C4%B1, erişim tarihi: 03.06.2020
  43. URL3-http://www.turkiyemodahaberleri.com/magazin/kirmizi-hali-gelenegi/, erişim tarihi: 03.06.2020
  44. URL4-http://www.lugatim.com/s/payendaz, erişim tarihi: 30.0.2020
  45. URL5-http://muhaz.org/unden-bugun.html?page=13, erişim tarihi: 31.05.2020
  46. URL6-http://minyaturart.blogspot.com/2010/07/bab-i-humayun-sehinsehnameden-nakkas.html, erişim tarihi: 30.0.2020
  47. URL7-https://www.royalacademy.org.uk/art-artists/work-of-art/suleyman-the-magnificent-going-to-the-mosque, erişim tarihi: 29.05.2020
  48. URL8-https://www.metmuseum.org/art/collection/search/446825, erişim tarihi: 05.06.2020
  49. URL9- https://www.metmuseum.org/art/collection/search/454609?searchField=All&sortBy=Relevance&ft=ottoman+diba+fabric&offset=0&rpp=20&pos=3, erişim tarihi: 22.07.2020