Türk Destanlarındaki Toy Geleneğinde At Yarışı: Hakas Destanı Altın Taycı Örneği

Türk kültüründe daha çok devlet kurumu olma özelliği ile bilinen toy, aynı zamanda doğum, evlenme, ölüm, kahramanlık gösterme, ad verme, karşılama, avdan veya zaferden dönme, esirlikten kurtulma, tahta çıkacak kişiyi belirleme, tahta çıkma, yemin etme, sofra yağmalatma vb. amaçlarla düzenlenen kutlama veya anma geleneğidir. Türklerde bu geleneğin en önemli unsurlarından biri at yarışıdır. Türkler için atın önemi malumdur. Azeri, Özbek, Kırgız, Kazak, Türkmen, Uygur, Karakalpak ve Türkiye Türklerinden Sibirya Türklerine, İdil Ural Türklerinden Kafkasya Türklerine, Gagavuzlara ve Kırım Tatarlara kadar tüm Türklerin halk anlatmalarında atlara hususi bir yer verilmiştir. Türk destanları, kahramanların atlarının yarıştığı ve her zaman kazandığı at yarışı tasvirleri ile doludur. Bu makalede, Türk toylarından ve bunlarda gerçekleştirilen at yarışı geleneğini ele alındıktan sonra; Kırgızların Manas, Er Eşim, Kız Cibek, Ak Möör ve Kız Darıyka; Kazakların Kubıkul; Altayların Ak Tayçı, Kan Kapçıkay, Ak Biy, Erke Koo, Kökin Erkey; Şorların Altın Sırık, Altın Ergek, Kağan Kes, Ay Mögö; Tuvaların Alday Buuçu, Bayan Toolay ve Boktu Kiriş, Bora Şeeley; Hakasların Han Mirgen destanları, Türklerin toy geleneklerinin ve bu toylarda yapılan at yarışlarının destanlara yansıması açısından incelenmeye çalışılmıştır. At yarışlarının düzenlenme sebebinin diğer destanlardan farklı olması ve destandaki at yarışı tasvirlerinin canlılığı nedeniyle Hakas destanı Altın Taycı da bu makalede ayrıca incelenmiştir.

“Toy” is mostly known to be a state institution in the Turkish culture however, at the same time it is also known as a celebration or commemoration ceremony organized for the occasions such as; birth, marriage, death, demonstration of heroism, name giving, welcoming, returning from hunt or victory, salvation from captivity, determining the succession to the throne, accession to the throne, oath taking and house looting (sofra yağmalatma?). One of the most important elements of this tradition among Turks is the horse race whose significance for Turks does not need explanation. Horses have a special place in all Turkic narrations that belong to: Azeri, Uzbek, Kyrgyz, Kazakh, Turkmen, Uyghur, Karakalpak, Turkish, Siberian Turks, Ural Turks, Caucasusian Turks and Gagauz and Crimean Tatars. The Turkic epics are filled with descriptions of horse racing, where heroes' horses race and always win. In this article, Kyrgyz Manas, Er Eşim, Kız Cibek, Ak Möör and Kız Darıyka; Kubikul of Kazakhs; Ak Taycı, Kan Kapçıkay, Ak Biy, Erke Koo, Kökin Erkey of Altai; Altın Sırık, Altın Ergek, Kagan Kes, Ay Mögö of Shores; Alday Buuçu, Bayan Toolay and Boktu Kiriş, Bora Şeeley of Tuva; The Khan Mirgen epics of the Khakas were mentioned after mentioning the Turkic “toy” and the horse racing tradition realized in them. Due to the fact that the reasons for the arrangement of the horse races are different from the other epics and the portraits of the horse race in the epic are alive, Khakassian Legend Altın Taycı has also been examined in this article.