Lutfullah Halîmî’nin Tecnis, Mecaz ve Teşbihler Üzerine Risalesi

Divan şairlerinin eserlerinde kullandıkları edebî sanatlarla ilgili tezkirelerde yapılan değerlendirmelerde “sanâyi-i şi’riyye, sanâyi-i eş’âr, sanâyi-i bediiyye” gibi ifadeler geçmekle beraber bunlarla hangi edebî sanatların kastedildiği açıkça söylenmemiştir. Birtakım izler bu ifadelerle tecnîs, teşbîh, mecâz, îhâm gibi edebî sanatların kastetdildiğini gösterse de bir kesinlik arzetmemektedir. Tezkireciler şair ve eser değerlendirmelerini edebî sanatlardan ziyade, hayal, nükte, hüner, sihr, i’câz, hüsn vb. kriterler üzerinden yapmışlardır. Bu değerlendirmelerde edebî sanatların bunlardan ibaret olduğu yönünde bir kanaat edinilmekte, bazen de edebî sanat olarak sadece tecnîsin adı geçmektedir. Bundan dolayı Osmanlı şair ve münşileri zaman zaman teşbîhât, tecnîsât, mecâzât gibi başlıklar altında risaleler yazarak edebî sanatları bu çerçevede inceleyip tasnif etmişlerdir. Zaten klasik belâgat kitaplarında edebî sanatların kökü mecaz olarak geçmekte, teşbih bir bakıma bunun en önemli dalı olmakta ve tecnîs de ses ve ahenge dayalı yaprakları bulunmaktadır. Bu konuda eser kaleme alan âlim şairlerden birisi de Bahrü’l-garâib adlı Farsça-Türkçe sözlüğüyle tanınmış bir sözlükçü, fakih, şair ve tabip Lutfullah Halîmî’dir. Onun “Hâzihi risâletün fî-beyâni’t-tecnîsât ve’t-teşbîhât ve’l-mecâzât” başlıklı risalesinde cinas, teşbih ve mecaz kaideleri Türkçe örneklerle açıklanmıştır. Müellif bu konulara Bahrü'l-garâib adlı eserinin şerhinde de kısaca değinmiş, ancak bu risalesinde bu konuları daha ayrıntılı bir şekilde ele alıp açıklamıştır. Ele alınan bu terimlerin bilinen tanım ve tasniflerinden farklı bir şekilde ele alınıp açıklandığı dikkati çekmektedir.

In the assessments in tezkires about the literary art that the dewan poets used, there is some expressions like “literary arts, fine arts” and it is not mentioned which literary art is meant. Some trails show that there is meant literary arts like pun, simile, metaphor, îhâm, tevriye but it is not certain. The tezkire authors made their assessments in dream, wit, skill, magic, unique, greatness criteria rather than literary arts. In this assessments it is thought that literary arts consist only of them and sometimes there is only called pun as literary art. Because of that the Ottoman poets and authors, from time to time, classified and examined the literary arts by witing tractates of which tittles are teşbîhât, tecnîsât, mecâzât. Books, literary arts, classical rhetoric is already going through the root metaphor, simile, and in a way that it becomes the most important branch of the leaves tecnis are based on the sound and harmony. One scholar poet who wrote work about this topic is Halimi who well-known with Bahr al-garâib Persian-Turkish dictionary. In his “Hâzihi risâletün fî-beyâni’t-tecnîsât ve’t-teşbîhât ve’l-mecâzât” entitled tractate, pun, simile and metaphor bases are explained with turkish examples. The author shortly mentioned about this subjects in his article’s commentary, but in this tractate, he explained the topics more detailed. It takes attention it is handled very different from the terms handled with the known definition and classifications.