Sözlü Kültür ve Müzik İlişkisi Bağlamında Dersim/Tunceli Kültürel Belleğinde Temburun İzleri

Tunceli/Dersim, Aleviliğin ve Aleviliğe dair kültürel bileşenlerin yoğun olarak varlığını sürdürdüğü bir bölge olarak Anadolu’nun önemli bölgelerinden birisidir. Heteredoks ve senkretik inanç yapısıyla pek çok inanç ve kültürün bir aradalığını bünyesinde toplamış olan Tunceli/Dersim Aleviliğinde müzik ve müzikle ilintili diğer edimler kültüre dair pek çok bilgiyi barındırmaktadır. Halkın yarattığı sözlü kültür ürünlerinin yazılı kültür ürünlerinden daha fazla ön planda olduğu Tunceli/Dersim’de kültüre dair sözlü ve müzikal verilere rastlamak bölgenin kültürel karakteri gereği sık karşılaşılan bir durumdur. Söz konusu Tunceli/Dersim’e dair bellek yönelimli bir çalışma yapmak olduğunda başvurulacak başlıca kaynak sözlü kültür ürünleri olmakta ve en güvenilir verilere yine bu kaynaklar aracılığıyla ulaşılabilmektedir. Ana dil Zazacada adlandırıldığı adıyla temburun -günümüzde yaygın kullanımıyla dede sazının- Alevi inanç geleneğindeki güçlü konumunun yanı sıra inanç ve kültür içerisindeki simgesel varlığı sözlü kültür ürünlerine de yansımıştır. Tunceli/Dersim bölgesinde geçmişten günümüze gerek sosyokültürel yaşam gerekse inanç pratikleri içerisinde yoğun bir şekilde icra edilmiş olan tembur sazı hem sözlü kültürün müzik aracılığıyla taşınmasına hizmet etmiş hem de bölgenin müzik repertuarının gelişmesine öncülük etmiş olması vesilesiyle önemli bir aracıdır. Bu makalede Temburun, Tunceli/Dersim kültürel belleğindeki etkisini iki adet eser üzerinden örneklendirmek amaçlanmış, çalışmanın kavramsal yapısı kültürel bellek kuramları çerçevesinde şekillendirilmiştir.

Tunceli/Dersim is one of the most significant regions in Anatolia, where Alevism and its related cultural components continue to exist extensively. In Tunceli/Dersim Alevism, which embodies the coexistence of many beliefs and cultures with its heterodox and syncretic belief structure, music and other practices related to music contain a wealth of information regarding culture. In Tunceli/Dersim, where products of oral culture created by the people are more prominent than written cultural products, oral and musical data on culture is a common phenomenon due to the cultural characteristics of the region. When it comes to conducting a memory-oriented study on Tunceli/Dersim, the primary source to be referred to are products of oral culture and, again, the most reliable data can be accessed through these sources. In addition to its strong presence in the Alevi belief tradition, the symbolic presence of the tembur, as it is called in the native Zazaki language, and the dede saz with its contemporary widespread use, is also reflected in oral culture products. The instrument, which has been performed intensively in both the socio-cultural life and belief practices in the Tunceli/Dersim region from the past to the present, has both served to convey oral culture through music and pioneered the development of the region's musical repertoire. In the present article, it is aimed to exemplify the effect of the tembur in the cultural memory of Tunceli/Dersim through two works, and the conceptual structure of the study is shaped within the framework of theories on cultural memory.